„Enklawa. Osada herrnhutów w Gnadenfeld – Pawłowiczkach”

W niedzielę, 13 października miało miejsce otwarcie wystawy “Enklawa. Osada herrnhutów w Gnadenfeld – Pawłowiczkach”. Na wystawę zapraszamy do 15 grudnia 2019 – w tym czasie będzie organizowane także oprowadzanie kuratorskie. Rezerwacja terminu: 077 474 30 21 w. 121.

O wystawie

Wystawa zorganizowana w Muzeum Wsi Opolskiej pt. Enklawa. Osada herrnhutów w Gnadenfeld – Pawłowiczkach jest próbą przedstawienia historii osady w Gnadenfeld (obecnie Pawłowiczki) na terenie powiatu Kędzierzyńsko-Kozielskiego.

Na wystawie przedstawione zostaną początki osady, specyficzne zasady życia religijnego i społeczno-gospodarczego, a także zwyczaje wspólnoty, która przez niemal 170 lat była elementem krajobrazu kulturowego Śląska Opolskiego, stanowiąc na jego tle wyróżniającą się „wyspę” – enklawę.

Wprawdzie herrnhutom osiadłym na Śląsku poświęcono wiele artykułów i książek, jednak są to głównie teksty niemieckojęzyczne, dlatego dzieje tej osobliwej i wyjątkowej wspólnoty są w Polsce i na samym Śląsku mało znane.

Zajmując się historią wsi śląskiej, Muzeum Wsi Opolskiej nie mogło nie spróbować podjąć się próby przybliżenia szerszemu ogółowi dziejów tej niezwykle ciekawej miejscowości i ludzi, którzy w niej mieszkali.

Już sama nazwa „herrnhuci” brzmi obco i jest dla większości niejasna. Tymczasem niemal wszyscy znają musztardę sarepską, nie wiedząc, że jest ona „wynalazkiem” herrnhutów. Ten rodzaj musztardy powstał z odmiany gorczycy wyhodowanej w okolicach Astrachania. Tam, ponad 2 tysiące kilometrów od swojej głównej siedziby w Herrnhut, członkowie wspólnoty założyli w 1765 roku miejscowość, którą nazwali Sarepta. W tej okolicy uprawiano specjalną odmianę gorczycy, która dała początek słynnej musztardzie.

Herrnhuci, czyli kto?

Określenie wspólnoty pochodzi od nazwy miejscowości położonej na Górnych Łużycach, w Saksonii (około 30 km od Zgorzelca), która dała początek całemu ruchowi – Herrnhut, co znaczy „Straż Pańska” (górnołuż. Ochranow). W 1722 roku powstała tam „na surowym korzeniu”, czyli w miejscu dotąd niezamieszkałym, miejscowość dla uchodźców protestanckich z Moraw. Ten region dał też drugą, zamienną nazwę ruchu, mianowicie „bracia morawscy” (ang. Moravian Brothers).

W XVIII wieku Łużyce, które stały się pierwszym miejscem osiedlenia protestanckich uchodźców religijnych, były regionem w dużej mierze protestanckim, otwartym dla uciekinierów, także z pobliskiego Śląska i Moraw, znajdujących się wówczas pod władaniem katolickiej Austrii Habsburgów.


Muzeum otrzymało dotację z programu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego pn. Wspieranie działań muzealnych. Dofinansowanie dotyczy przygotowania wystawy „Enklawa. Osada herrnhutów w Gnadenfeld – Pawłowiczkach”. Mecenasem zadania jest także Urząd Marszałkowski Województwa Opolskiego, uzupełniający dofinansowanie zadania.

Apteka

W Pawłowiczkach znajduje się najstarsza na Górnym Śląsku wiejska apteka. W 1796 roku postawiono budynek, w którym nieprzerwanie od ponad 220 lat działa apteka, dziś nazwana “Pod Miłorzębem”.

Enklawa. Osada herrnhutów w Gnadenfeld – Pawłowiczkach Enklawa. Osada herrnhutów w Gnadenfeld – Pawłowiczkach

Barok

Gnadenfeld, choć nigdy nie uzyskało praw miejskich, planowane było jak małe miasto – z centralnym placem i ulicami przecinającymi się pod kątem prostym. Ważniejsze budynki były piętrowe, z łamanymi (mansardowymi) dachami, w stylu barokowym, nazywanym też “barokiem herrnhuckim”.

Budownictwo

Gnadenfeld, choć nigdy nie uzyskało praw miejskich, planowane było jak małe miasto – z centralnym placem i ulicami przecinającymi się pod kątem prostym. Ważniejsze budynki były piętrowe, z łamanymi (mansardowymi) dachami, w stylu barokowym, nazywanym też “barokiem herrnhuckim”.

Musztarda

Nazwa „herrnhuci” brzmi obco i jest dla większości niejasna, tymczasem niemal wszyscy znają musztardę sarepską, nie wiedząc przy tym, ze jest ona „wynalazkiem” herrnhutów. Ten rodzaj musztardy powstał z odmiany gorczycy wyhodowanej w okolicach Wołgogradu i Astrachania. Tam, ponad 2 tysiące kilometrów od swojej głównej siedziby w Herrnhut, członkowie wspólnoty założyli w 1765 roku miejscowość, którą nazwali Sarepta. Rozwijano tam uprawę bawełny, tytoniu, jak też specjalnej odmiany gorczycy, która dała początek słynnej MUSZTARDZIE  SAREPSKIEJ.

Straż ogniowa

Straż ogniowa powstała w Gnadenfeld już pod koniec XVIII wieku i była jedną z najstarszych wiejskich jednostek. Ratowała przed ogniem nie tylko osadę, ale też sąsiednie miejscowości.  Pierwszą, dużą próbę ogniową straż przeszła w styczniu 1785 roku wieczorem, gdy w sąsiednim  Gościęcinie wybuchł wielki pożar.

Na głównym placu osady, na wprost wejść do Sali, zbudowano ceglany zbiornik przeciwpożarowy, zasilany deszczówką spływającą z dachów Sali i sąsiednich budynków. Na zbiorniku postawiono pomnik żołnierzy poległych w I wojnie światowej, dziś z popiersiem Adama Mickiewicza. Do dziś w podstawie pomnika widoczne są dwa otwory do mocowania węży strażackich.

Strój

Surowe zasady herrnhutów widoczne były także w ubiorze. Kobiety w czasie uroczystości kościelnych nosiły strój zwany kościelnym, na który składała się czarna sukienka, duża jasna chusta zakładana na ramiona oraz biały czepek. Kolor wstążek czepka wskazywał, czy była to dziewczynka (jasnoczerwone), panna (jasnoczerwone), mężatka (niebieskie) lub wdowa (białe).

Szkoła

Nauczanie i wychowanie były we wspólnocie ważniejsze niż sukcesy gospodarcze, a edukacja uchodziła za honorowy obowiązek.

Dzieci podlegały obowiązkowi szkolnemu od 8. do 16. roku życia. Z zasad równości płci wynikał TEN SAM PROGRAM NAUCZANIA obowiązujący dziewczęta i chłopców, zaś z reguły rozdzielności płci – OSOBNE BUDYNKI, w których uczono chłopców i dziewczęta. Do przedmiotów nauczanych w szkole należały religia, czytanie, ortografia, pisanie listu, liczenie, geometria, łacina, francuski, historia, geografia, historia naturalna (przyroda), śpiew.

Płyta CD

Już jest! Świeża, jeszcze ciepła płyta z muzyką herrnhutów. Opracowana muzycznie i nagrana przez zespół Zaginione Archiwum. Związana z wystawą Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu pt. „Enklawa. Osada herrnhutów w Gnadenfeld-Pawłowiczkach”.


Katalog wystawy: Enklawa. Osada herrnhutów w Gnadenfeld – Pawłowiczkach