Chwasty

OCHRONA ZAGROZONYCH  CHWASTÓW SEGETALNYCH OPOLSZCZYZNY

Co to są chwasty?

W potocznym rozumieniu chwasty to spontanicznie pojawiające się gatunki roślin, niepożądane z gospodarczego punktu widzenia. Mówi się o chwastach segetalnych - rosnących w uprawach, chwastach łąkowych - występujących na łąkach, chwastach leśnych - zaburzających skład lub strukturę drzewostanów oraz chwastach ruderalnych, które pojawiają się na przydrożach, hałdach, śmietniskach czy terenach wydeptywanych. Wszystkie te gatunki powodują w gospodarce człowieka straty związane z obniżeniem produktywności i jakości użytkowanych ekosystemów. Ich zwalczanie niejednokrotnie jest bardzo kosztowne i często mało efektywne.

Wśród chwastów znaleźć można jednak także gatunki niezwykle rzadkie, wytępione przez coraz skuteczniej stosowane przez człowieka środki chemiczne. Takie gatunki traktować należy nie jak zagrożenie dla produkcji rolnej, lecz jako wzbogacający fitocenozy polne element dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego obszarów wiejskich.

            Przedmiotem projektu który w końcu roku 2011 rozpoczęto realizować na Opolszczyźnie są te właśnie zagrożone i ginące chwasty segetalne, które jako grupa roślin od wielu stuleci towarzyszących człowiekowi są dziś silnie zagrożone i dlatego podlegają zainteresowaniu ochrony przyrody.

Dlaczego giną?

Na bogactwo populacji i zbiorowisk chwastów segetalnych wpływa szereg czynników związanych z intensywnością i sposobem uprawy. Do najważniejszych, zubażających florę segetalną zalicza się: stosowanie skutecznych herbicydów i ogólną chemizację rolnictwa, zaniechanie tradycyjnego zmianowania upraw, zmianę nawożenia organicznego na mineralne, ograniczenie na obszarach polnych występowania miedz, zadrzewień, szerokich rowów i dróg polnych oraz niewielkich ugorów i odłogów,  stosowanie bardzo dobrze oczyszczonego materiału siewnego, wprowadzanie do uprawy nowych gatunków roślin o podwyższonej konkurencyjności względem chwastów, mechanizację prac polowych, stosowanie bardzo gęstych zasiewów i inne.

Dlaczego warto je chronić?        

Niebieskie płaty chabrów bławatków czy czerwone łany maków polnych niewątpliwie upiększają wiejskie plenery. Ma to znaczenie nie tylko w ochronie krajobrazu, ale odgrywa istotną rolę w turystyce, rekreacji i promocji regionów. Uprawy zbożowe są albo mogą być ogromnym zasobem wielu roślin leczniczych, takich jak: rumianek pospolity, chaber bławatek, tasznik pospolity, fiołek trójbarwny czy kurzyślad polny. Od kilkunastu lat w Polsce dynamicznie rozwija się rolnictwo ekologiczne. Wśród najważniejszych wskaźników jakości upraw ekologicznych znajduje się także występowanie chwastów segetalnych, gdyż chwasty polne tworzą w agrocenozach odpowiednie warunki rozwoju dla organizmów, które hamują rozwój szkodników. Biomasa powstająca z chwastów jest ważnym źródłem próchnicy glebowej. Chwasty uzupełniają działanie kompleksów sorpcyjnych gleb poprzez stopniowe oddawanie w procesie rozkładu zmagazynowanych wcześniej związków mineralnych. Różnorodność chwastów ma także niewątpliwy wpływ na bogactwo mikroorganizmów glebowych, co z kolei przekłada się na żyzność siedlisk. Znane są także badania, które dowodzą, że obecność niektórych gatunków chwastów wpływa korzystnie na plony roślin uprawnych, a ich brak na dłuższą metę te plony obniża.

Jak chronić zagrożone chwasty?

Grunty orne są najczęściej własnością podmiotów, których podstawowym zadaniem jest intensywna produkcja rolnicza. Dlatego bardzo trudno prowadzić skuteczną ochronę chwastów lub ich zbiorowisk. Mimo to coraz częściej pojawiają się możliwości, a także konkretne przykłady gospodarki rolnej lub działań ochronnych, sprzyjających chwastom.

Można, choćby na niewielkim areale, ograniczyć intensywność upraw, w tym odstąpić od chemicznego zwalczania chwastów, a straty z tego tytułu zrekompensować z programów finansujących ochronę bioróżnorodności. W tzw. pakietach rolno-środowiskowych istnieje możliwość uzyskania dofinansowania na tzw. ekologiczną uprawę, której wskaźnikiem jest właśnie bogata flora polna.

Inna forma ochrony to tworzenie agrorezerwatów i kolekcji zachowawczych. Mogą to być obszary zarówno na gospodarczo użytkowanych polach stanowiących własność prywatną, jak też szczególne uprawy kontrolowane, gdzie celem nadrzędnym jest podtrzymanie populacji chwastów. Takie zachowawcze poletka, ważne także w kontekście edukacji przyrodniczo-rolniczej z powodzeniem od wielu lat są wprowadzane w wielu krajach.

Co robimy na Opolszczyźnie?

Prowadzony przez Klub Przyrodników przy współpracy Muzeum Wsi Opolskiej projekt dotyczy czynnej ochrony zagrożonych chwastów segetalnych Opolszczyzny, ze szczególnym uwzględnieniem gatunków siedlisk nawapiennych. Okolice Opola są jedną z kilku ostatnich ostoi tej grupy chwastów w Polsce. Działania zaplanowane w projekcie obejmują kilkanaście, spośród ponad 30 zagrożonych bądź silnie zagrożonych chwastów rosnących na rędzinach i pozostałych typach gleb.

            W pierwszej grupie znajdują się gatunki wapieniolubne i rzadkich zespołów chwastów upraw zbożowych i okopowych: miłek letni, kurzyślad błękitny, przewiercień okrągłolistny, kiksja zgiętoostrogowa, kiksja oszczepowata, czarnuszka polna, jaskier polny, wyżlin polny, wilczomlecz sierpowaty, dymnica drobnokwiatowa, przetacznik lśniący, przytulia fałszywa, tobołki przerosłe, wilczomlecz drobny, bniec dwudzielny.

            Wśród gatunków siedlisk nierędzinowych przedmiotem zainteresowania projektu są między innymi: stokłosa żytnia, złoć polna, krwawnica wąskolistna, mysiurek drobny, skrytek drobnoowockowy, kąkol polny, niedośpiałek maleńki, centuria nadobna, chłodek drobny, lulek czarny, chroszcz nagołodygowy, przetacznik wiosenny.

            Działania przewidziane w projekcie dotyczą także gatunków uznanych za wymarłe na Opolszczyźnie, których stanowiska zostaną powtórnie spenetrowane, a w razie nie odnalezienia roślin podjęte zostaną działania w kierunku ich reintrodukcji i zapewnienia trwałych warunków występowania, takich jak: pszonacznik wschodni, miłek szkarłatny, włóczydło polne, przytulia trójrożna, dąbrówka żółtokwiatowa, goździeniec okółkowy, lenek stoziarn lub ewentualnie innych.

            W ramach projektu ze zinwentaryzowanych w terenie stanowisk zbierane są nasiona, służące zabezpieczeniu puli genowej w uprawach zachowawczych i agrorezerwatach. W tym celu w ramach projektu założono dwie kolekcje zachowawcze chwastów na powierzchni około 100 m2 każda – w Muzeum Wsi Opolskiej w Bierkowicach oraz gospodarstwie Adama Ulbrycha w Komorznie. Obok nich utworzono dwa agrorezerwaty o powierzchni 0,1 ha każdy. Są tu prowadzone tradycyjne uprawy rolnicze bez użycia środków ochrony roślin i dosiewanie nasion chwastów pozyskanych w terenie i z kolekcji.

Projekt „Ochrona zagrożonych chwastów segetalnych Opolszczyzny 2011-2013”  finansowany z Opolskiego Regionalnego Programu Operacyjnego oraz Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska prowadzony przez Klub Przyrodników przy współpracy Muzeum Wsi Opolskiej.