Z historii budowy Muzeum

Z HISTORII BUDOWY MUZEUM WSI OPOLSKIEJ

Szybko postępujący w drugiej połowie XX w. proces zanikania tradycyjnej kultury wiejskiej, a także dyktowana odgórnie tendencja polityczna polegająca na zastępowaniu budownictwa drewnianego budownictwem murowanym (zgodnie z hasłem: „Polska murowana i przemysłowa”) wywołały potrzebę powołania do życia w województwie opolskim placówki, która nie tylko zabezpieczyłaby przed zniszczeniem nieliczne już obiekty drewnianej architektury wiejskiej, lecz także zachowałaby ich dawną świetność i umożliwiła ich popularyzację wśród społeczeństwa.

Podwaliny pod obecne Muzeum Wsi Opolskiej (dalej: MWO) położył mgr Stanisław Bronicz – ówczesny kierownik Działu Etnografii Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu, który później został pierwszym dyrektorem opolskiego skansenu. Wspólne z pracownikami Katedry Etnografii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie zapoczątkował on w latach 1956–1958 badania terenowe na Śląsku Opolskim, które doprowadziły do zebrania stosunkowo bogatego materiału dokumentacyjnego. Z ponad tysiąca obiektów zabytkowego budownictwa drewnianego wybrano sześćdziesiąt budynków i umieszczono je na liście opracowanej z myślą o mającym powstać muzeum, z której to listy blisko dwadzieścia obiektów wytypowano do przeniesienia na teren planowanego skansenu w pierwszej kolejności.

Muzeum Wsi Opolskiej powołano mocą zarządzenia nr 17 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Opolu z dnia 14 listopada 1961 r. jako specjalistyczną wojewódzką placówkę muzealną. Kolejna uchwałą Prezydium WRN w Opolu z kwietnia 1966 r. nadała Muzeum statut i pełną samodzielność. Odtąd placówka ta miała być jednostką autonomiczną o zasięgu regionalnym, podporządkowaną i finansowaną przez Urząd Wojewódzki w Opolu, a także „instytucją naukowo-badawczą i oświatową”. Do jej zadań należało przede wszystkim „gromadzenie, konserwacja, naukowe opracowanie i udostępnianie zabytków kultury ludowej Śląska Opolskiego, ze szczególnym uwzględnieniem budownictwa ludowego”.

Z kilku rozpatrywanych lokalizacji przyszłego skansenu w 1963 r. wybrano 10-hektarowy, płaski, mało zadrzewiony i nieuzbrojony teren we wsi Bierkowice, odległy od Opola zaledwie 7 km, który poprzednio pełnił funkcję poligonu wojskowego. W sumie był to olbrzymi plac, na którym oprócz betonowych powierzchni, bunkrów oraz drobnych krzewów w zasadzie nic nie było. Wiele wysiłku włożono w to, by zmienić taki krajobraz i nadać mu dzisiejszą urozmaiconą postać. W 1969 r. przeprowadzono więc na całym obszarze prace melioracyjne, wykopano też opływający go dziś dookoła ciek wodny (o długości 700 m) ze stawem i rozlewiskiem, przy którym posadowiono młyn z kołem wodnym. Nad ciekiem w pięciu miejscach przerzucono mostki. W 1978 r. pod jednym z wiatraków usypano sztuczne wzgórze. Na projekt takiego zagospodarowania przestrzennego oraz na obecną ekspozycję Muzeum w znacznym stopniu wpłynął kształt zajmowanego terenu, który był zbliżony do kwadratu.

W 1964 r. mgr Joanna Kłopocka opracowała „Założenia projektowe «Muzeum Wsi Opolskiej w plenerze»”, w których przewidywała przeniesienie na teren skansenu około 70 obiektów małej i dużej architektury drewnianej w taki sposób, aby „całość zorganizowana była w układzie tradycyjnej wsi, skupiającej zespoły zagrodowe w porządku typologicznym i regionalnym. Kłopocka zalecała takie rozplanowanie przestrzenne, w którym każdy obiekt lub zespół obiektów (zagroda) mógł stanowić samodzielną jednostkę ekspozycyjną, oddzieloną od sąsiednich ekranami niskiej i wysokiej zieleni. Te wydzielone jednostki ekspozycyjne miały być połączone siecią dróg i ścieżek.

W latach 1963–1965 obszar przeznaczony pod skansen został ogrodzony i częściowo zagospodarowany. Do 1964 r. przeniesiono tu sześć rozebranych w terenie obiektów, które następnie poddano wstępnym zabiegom zabezpieczającym. Siedziba będącego jeszcze w „stadium organizacji” Muzeum Wsi Opolskiej mieściła się wówczas w budynku Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu. Obowiązki dyrektora od 1 czerwca 1962 r. pełnił mianowany na to stanowisko pomysłodawca skansenu mgr Stanisław Bronicz. Obsługą księgowo-finansową do końca 1965 r. zajmował się główny księgowy Muzeum Śląska Opolskiego. Całkowite oddzielenie się MWO od tej jednostki w sensie finansowym i organizacyjnym nastąpiło dopiero w marcu 1966 r.

Po rezygnacji Bronicza z funkcji dyrektora z końcem czerwca 1965 r. jego obowiązki przejął Józef Kowalewski. Na okres kadencji Kowalewskiego (1965–1974) przypada najbardziej intensywny rozwój opolskiego skansenu. W 1965 r. siedzibę jego władz przeniesiono z Opola do Bierkowic i od tego momentu zainteresowania pracowników MWO mogły już się skupić wyłącznie na zagadnieniach merytorycznych i konserwatorskich. Powstały wówczas zalążki funkcjonujących obecnie działów naukowych (Działu Architektury Ludowej, Działu Konserwatorskiego i Działu Oświatowego) oraz działów dokumentacji technicznej i fotograficznej, konserwatorskiej. Rozbudowano też zaplecze techniczne i warsztaty. Na tymczasową siedzibę administracji i na warsztaty stolarskie zaadaptowano otrzymany od Związku Harcerstwa Polskiego drewniany barak. Wybudowano dwa szopogaraże, w których umieszczono pracownie konserwatorską i fotograficzną, a także magazyn zabytków ruchomych i szatnię dla pracowników. Ponadto powstały dwie hale, użytkowane podczas prac związanych z konserwacją drewna, oraz dwa boksy garażowe.

W 1967 r. w ramach konkursu zamkniętego powstały dwa projekty zagospodarowania przestrzennego MWO, które nawiązywały do opracowanych przez Kłopocką założeń projektowych. Pierwszy z nich, autorstwa architekta Jana Matejuka, proponował rozwiązania nieco odbiegające od wspomnianych założeń. Polegały one na przedstawieniu w miarę możliwości całościowego „obrazu” tradycyjnego budownictwa ludowego regionu. Matejuk zamierzał to osiągnąć poprzez zgromadzenie eksponowanych obiektów w trzech zespołach przypominających swym układem wiejskie przysiółki, które reprezentowałyby najważniejsze subregiony Śląska Opolskiego: opolski, oleski i raciborsko-nyski. Architekt Jerzy Gurawski – autor drugiego projektu – przedstawił całkiem odmienne podejście do tematu.

Zakładając rozmieszczenie budynków na terenie Muzeum w układzie odpowiadającym geograficznemu położeniu subregionów etnograficznych Opolszczyzny, z których one pochodziły, zaplanował jednocześnie wzniesienie systemu betonowych ramp służących zwiedzającym do poruszania się po skansenie. Miały one znajdować się nad poziomem terenu na różnych wysokościach – od 0 do 1,5 m. Oceniający ten projekt prof. Roman Reinfuss w swojej opinii o nim stwierdził: „projektant stara się podkreślić, że w skansenie mamy do czynienia z kompozycją muzealną, w istocie swej sztuczną, wyeksponowaną niemal systemem gablotowym, w którym rolę witryn spełniają geometrycznie wykreślone prostokątne kwatery, zaznaczone odcinkami betonowych ramp”.

Po rozpatrzeniu wszystkich zalet i wad obu projektów przyjęto bardziej nowatorską koncepcję Gurawskiego. Do realizacji zatwierdzono plan takiego sytuowania przenoszonych obiektów, aby grupowały się one w zagrody reprezentatywne dla poszczególnych warstw społeczno-ekonomicznych i jednocześnie tworzyły większe zespoły przedstawiające subregiony Śląska Opolskiego. Budowę betonowych ramp przełożono przy tym na dalszy i bliżej nieokreślony czas. Prace wykonawcze miały być przeprowadzone jeszcze w 1967 r. i przystąpiono do nich przy dużym poparciu ówczesnych władz zarówno lokalnych, jak i wyższego szczebla. Prace dokumentacyjne (inwentaryzacje budowlano-konserwatorskie) wytypowanych do przyszłego skansenu obiektów trwały natomiast już od 1962 r. Zlecano je specjalistom z Pracowni Konserwacji Zabytków lub Pracowni Sztuk Plastycznych we Wrocławiu. W większości zostały wykonane przez architektów: Zygmunta Wręczyckiego i Januarego Wybieralskiego – pracowników Politechniki Wrocławskiej. W początkowym okresie budowy skansenu sporządzono pełne zestawienie obiektów planowanych do przeniesienia, lecz czas okazał się tu nieubłaganym selekcjonerem. Pierwszy obiekt postawiono na terenie Muzeum w 1965 r. Był to niewielki spichlerz z drugiej połowy XVIII w. ze wsi Sternalice (nr inw. MWO-1/B) w powiecie oleskim.

Początki budowy opolskiego skansenu były bardzo trudne, gdyż powstawało ono jako jedno z pierwszych muzeów na wolnym powietrzu w Polsce powojennej i jako pierwsza placówka tego typu na Śląsku. Ponieważ doświadczeń praktycznych w tym zakresie w kraju właściwie jeszcze nie było, wszelkie podejmowane działania miały charakter zdecydowanie pionierski. Brało się to m.in. stąd, że muzea na wolnym powietrzu od zawsze różniły się od pozostałych muzeów tym, że oprócz działalności statutowej – typowej dla placówek muzealnych – prowadziły i nadal prowadzą szeroko zakrojoną działalność inwestorską i budowlaną. W owym czasie w Polsce nie istniały jednak żadne przepisy i normy prawne, które by uwzględniały tę odmienność. Ponadto w pierwszej fazie istnienia Muzeum miało spore trudności z odpowiednim doborem personelu. Wynikały one z niemożności pozyskania do pracy fachowców z pożądanych dyscyplin naukowych. W konsekwencji do pracowni czy działów zaczęto zatrudniać osoby mało kompetentne. Oprócz tego prawie nikt z ludzi przyjętych do budowy opolskiego skansenu nie miał w tym zakresie żadnego doświadczenia, co prowadziło do tego, że wiele prac wykonywano po raz pierwszy w praktyce zawodowej. Za przykład może tu służyć zatrudniona do odbudowy zabytkowych chałup na terenie tworzonego skansenu grupa wykwalifikowanych cieśli z Koszarawy koło Żywca, która nigdy wcześniej w takich pracach nie uczestniczyła i nigdy przedtem nie miała do czynienia z innym muzeum typu skansenowskiego. Wspólnie więc uczono się i zdobywano doświadczenie m.in. przy odbudowie wspominanego już małego spichlerza ze Sternalic. Od postawienia tego obiektu rozpoczęto budowę muzeum, która trwa do dzisiaj, chociaż w założeniach projektowych J. Kłopockiej termin zakończenia prac przewidywano na 1975 r.. W trakcie odbudowy znajduje się jeszcze ostatnia z planowanych zagród – zagroda kozielsko-raciborska.

Realizując budowę skansenu zgodnie z przyjętym projektem, już w 1968 r. odbudowano na jego terenie dwa obiekty – duży spichlerz podworski ze Sławięcic (MWO-15/B) i spichlerz ze wsi Sternalice (MWO-4/B). Następnie rozpoczęto odbudowę spichlerza ze wsi Ligota Książęca (MWO-17/B), obory ze wsi Wichrów (MWO-9/B), a także szopy ze wsi Bogacica Nowa (MWO-6/B). Prace te zakończono w 1970 r. Od 1968 r. za priorytetowe zadanie pracowników Muzeum zaczęto uznawać działania polegające na konserwacji i rekonstrukcji zabytków znajdujących się na terenie parku etnograficznego. Roboty budowlano-montażowe i konserwatorskie prowadzono systemem gospodarczym, czyli nakładem sił własnej ośmioosobowej brygady budowlanej, oraz systemem prac zleconych. Jak podaje Kowalewski, do 1969 r. rozebrano i przeniesiono do skansenu 22 obiekty, zaś 12 już stało w stanie surowym. W 1969 r. odbudowano chlewik ze wsi Wichrów (MWO-10/B), a także stodołę z Dąbrówki Łubiańskiej (MWO-18/B). Zaczęto również prace nad chałupą ze wsi Kamieniec (MWO-11/B) oraz nad stodołą ze wsi Sternalice (MWO-21/B), które ukończono w 1970 r. Po czym w tymże roku odtworzono kolejne 8 obiektów, w tym: duży spichlerz ze wsi Grudynia Mała (MWO-13/B), spichlerz z Głogówka (MWO-8/B), chałupę ze wsi Karmonki Nowe (MWO-24/B), spichlerz ze wsi Sternalice (MWO-1/B), chlewik ze wsi  Jagienna (MWO-19/B), spichlerz ze wsi Domaszowice (MWO-16/B), karczmę ze wsi Przewóz (MWO-25/B), chałupę ze wsi Radłów (MWO-12/B), a także wykonano 4 tzw. rekonstrukcje, czyli kopie, m.in. kopię bramy wejściowej z Brzezinek wraz z fragmentem ogrodzenia.

Dokładnie 23 września 1970 r., w dniu uroczystego otwarcia Muzeum dla zwiedzających, na terenie skansenu znajdowało się w sumie 19 obiektów, w tym cztery tzw. rekonstrukcje. Na uroczystości przybył Henryk Jabłoński, ówczesny przewodniczący Rady Państwa. Jak pisze Kowalewski w publikacji wydanej z tej okazji: „Końcowy termin zakończenia budowy z obiektami kubaturowymi przewidziany jest na rok 1980, a jego koszt wyniesie ok. 23 mln zł. Nowa placówka muzealna znajdowała się i znajduje w kręgu stałego zainteresowania wojewódzkich władz partyjnych i państwowych, dowodem czego jest budżet muzealny, który od kwoty 420 000 zł w roku 1962, wzrósł do sumy ponad 2 mln zł w 1970 roku, a liczba etatów od dwóch w 1962 roku do szesnastu w roku 1970 (w tym trzech pracowników naukowo-badawczych”. Otwarcie skansenu dla zwiedzających zakończyło etap „muzeum w budowie” i zapoczątkowało następny, podczas którego realizowano i realizuje się do dnia dzisiejszego różne formy działalności statutowej.

Po udostępnieniu skansenu zwiedzającym tempo prac budowlanych zaczęło wyraźnie spadać. W 1971 r. odbudowano tylko chałupę ze wsi Kozuby (MWO-23/B) i rozpoczęto prace przy rekonstrukcji młyna ze wsi Siołkowice Stare (MWO-14/B), które zakończono dopiero w latach następnych. W 1972 r. postawiono stodołę ze wsi Dąbrówka Dolna (MWO-27/B) i rozpoczęto odbudowę chałupy zwanej od nazwiska jej ostatniego właściciela „Wełną” z Dąbrówki Dolnej (MWO-30/B),. W 1973 r. odtworzono chlewik z Dąbrówki Dolnej (MWO-28/B), a także stodołę również z Dąbrówki Dolnej (MWO-37/B) oraz rozpoczęto rekonstrukcję zagrodę młyńskiej, stawiając chałupę ze wsi Antoniów (MWO-22/B) oraz stodołę z Dąbrówki Dolnej (MWO-38/B). W 1974 r. postawiono chlewik ze wsi Domaradzka Kuźnia (MWO-3/B) i rozpoczęto odbudowę kościoła ze wsi Gręboszów (MWO-36/B).

Do końca 1974 r. w województwie opolskim rozebrano 35 wytypowanych wcześniej zabytkowych obiektów drewnianej architektury wiejskiej, z których 27 odbudowano w skansenie, a pozostałe zeskładowano w jego magazynach. Wykonano też łącznie 18 rekonstrukcji i kopii różnych elementów tzw. małej architektury, które umieszczono w utworzonych zagrodach, wzbogacając i ożywiając tym samym ekspozycje. Ponadto na przydzielonym terenie po byłym poligonie przeprowadzono szeroko zakrojone prace ziemne. Usunięto cześć bunkrów i betonowych płyt (na płytach, które pozostawiono, do tej pory stoją obiekty), zniwelowano i odwodniono teren, wykopano i wykonano wspominany już ciek wodny, doprowadzono elektryczność i wykonano oświetlenie, ogrodzono obszar skansenu ze znajdującymi się na nim zagrodami. Trzeba podkreślić, że wszystkie zagrody odtwarzano wówczas wraz z małą architekturą. W tym czasie powstały też ogródki w zagrodach oraz wydzielono dwa pola, na których zaczęto uprawiać różne gatunki zbóż. Również wtedy zasadzono większość drzew, w tym rosnące do dziś drzewa owocowe i sad śliwkowy, w którym umieszczono unikatową pasiekę uli kłodowych. Oprócz tego utworzono bogate zbiory zabytków sztuki i rzemiosła, a także sprzętu i narzędzi rolniczych, które później weszły w skład wyposażenia zarówno pojedynczych obiektów, jak i całych zagród (np. wzmiankowana już pasieka). Odbudowane wówczas chałupy mieszkalne urządzono i wyposażono w autentyczne, dziewiętnastowieczne meble, sprzęty i narzędzia.

W latach 1967–1974 na potrzeby Muzeum opracowano dla zabytków architektury architektoniczno-etnograficzną kartotekę ewidencyjną, kartotekę fotograficzną, a także bibliograficzną kartę informacyjną oraz inne formy dokumentacji. Wydano również kilka folderów popularnonaukowych oraz plakat muzealny. Należy dodać, że w tym okresie przy MWO zaczęła funkcjonować Rada Muzealna, w której oprócz prof. M. Gładysza i dr. M. Czajnika poczesne miejsce zajmował pierwszy dyrektor skansenu S. Bronicz. Po odejściu z MWO Bronicz jeszcze przez wiele lat opiniował i konsultował ważniejsze realizacje skansenowskie. Kiedy z MWO odchodził J. Kowalewski, skansen miał już w zasadzie swój obecny kształt. W 1975 r. na dyrektora powołano mgr Krystynę Wicher-Jesionowską.

Jeszcze w 1974 r. zaczęto realizować odbudowę drewnianego kościoła ze wsi Gręboszów (MWO-36/B), która trwała z przerwami do 1979 r. W 1975 r. na nowo postawiono spichlerz ze wsi Ligota Górna (MWO-31/B), a na terenie zagrody oleskiej zaczęto prace przy odtwarzaniu chałupy ze wsi Karmonki Nowe (MWO-2/B), które zakończono w 1976 r. Następnie w tymże roku postawiono niewielką chałupkę ze wsi Wichrów zwaną „Wachtyrką” (MWO-33/B). Dynamicznie prace posuwały się jeszcze w 1977 r. Odbudowano wówczas trzy obiekty: spichlerz ze wsi Murów (MWO-40/B), kuźnię ze wsi Ziemiełowice (MWO-29/B) i pawilon chiński z Gręboszowa (MWO-53/B), który zrekonstruowano na terenie Stacji Hodowli i Uzdatniania Zwierząt w Karczowie (dalej: SHiUZ) – 6 km od skansenu. Rozpoczęto też prace przy odtwarzaniu wiatraka ze wsi Grotowice (MWO-41/B) i chałupy ze wsi Wichrów (MWO-39/B). Odbudowa tych dwóch obiektów ciągnęła się aż do 1983 r.

W przewodniku z 1977 r. E. Gil odnotował, że: „Do chwili obecnej zrekonstruowano 33 obiekty. Ekspozycje drewnianego budownictwa ludowego uzupełniają obiekty tzw. małej architektury, do których należą ule, kapliczka przydrożna i dzwonniczka". W 1978 r. postawiono jeszcze przy karczmie z Przewozu spichlerz ze wsi Podlesie (MWO-44/B) i zaczęto rekonstrukcję przysłupowej chałupy ze Starego Lasu (MWO-35/B). W latach 1979–1994 odtworzono sześć obiektów. W 1979 r. na sztucznie usypanym wzgórzu rozpoczęto,  odbudowę wiatraka ze wsi Dobrzeń Wielki (MWO-20/B), która z przerwami trwała do1992 r. W 1980 r. odbudowano chałupę ze wsi Sternalice (MWO-43/B) i kapliczkę domkową ze wsi Kotlarnia (MWO-46/B). W przewodniku z 1982 r. E. Gil napisał: „do chwili obecnej odbudowano 44 obiekty”. W 1983 r. zrekonstruowano zagrodę opolską, w której skład weszła chałupa ze wsi Kup (MWO-50/B) i stodoła z Ozimka (MWO-49/B). W 1984 r. odtworzono wieżę ze wsi Gola w konstrukcji szkieletowej, oszalowanej z zewnątrz deskami (MWO-52/B). Ostatnim odbudowanym w omawianym okresie obiektem była postawiona w latach 1993–1994 duża stodoła ze wsi Rudziczka (MWO-32/B), która zapoczątkowała rekonstrukcję kolejnej zagrody nyskiej, prezentującej budownictwo szachulcowe w konstrukcji słupowo-ryglowej.

Na dalszym etapie rozwoju muzeum skupiono się na rozbudowie drugiej zagrody nyskiej. A mianowicie w 1989 r. w pobliżu stodoły z Rudziczki zrekonstruowany został – również w konstrukcji słupowo-ryglowej – wolnostojący piec do wypieku chleba ze wsi Rudziczka (MWO-48/B). W 2004 r. kolejnym zrekonstruowanym obiektem była brama wjazdowa do tejże zagrody ze wsi Stary Las (MWO-34/B). W 2006 r. postawiono dużą, przysłupową chałupę ze wsi Stary Las (MWO-7/B), która stała się najważniejszym elementem tej zagrody.

Od pewnego czasu Muzeum było też właścicielem dwóch obiektów in situ – spichlerza podworskiego w Strzelcach Opolskich (MWO-57/B) oraz chałupy we wsi Kielcza (MWO-54/B). Niestety wspomniany spichlerz – największy z trzech spichlerzy podworskich będących w posiadaniu skansenu – spłonął w wyniku podpalenia w 1999 r. Natomiast zakupiona w 1983 r. drewniana chałupa we wsi Kielcza przeszła kapitalny remont trwający z przerwami do stycznia 2001 r. Obecnie funkcjonuje ona jako zabytkowy obiekt z wydzieloną częścią muzealną (izba i komora) oraz dom spotkań i biblioteka dla miejscowej ludności.

Do chwili obecnej odbudowano 49 obiektów drewnianej architektury ludowej reprezentatywnych dla północnych i środkowych obszarów Śląska Opolskiego oraz wykonano 36 rekonstrukcji stanowiących tzw. małą architekturę, które uzupełniają wyposażenie zagród, np. gołębniki, studnie, płoty, kapliczki i piwnice. Do większych tego typu odtworzeń należy wspomniane już ogrodzenie z bramą wjazdową do skansenu, które wykonano na wzór ogrodzenia drewnianego kościoła ze wsi Brzezinki, oraz kamienna piwnica w zagrodzie gburskiej.

Odbudowany w 1977 r. na terenie SHiUZ w Karczowie pawilon chiński z Gręboszowa miał służyć różnym komisjom oceniającym zwierzęta. Odtworzono go wtedy niezgodnie z oryginalnym kształtem i wykończeniem zewnętrznym. W wyniku zmiany profilu działania tej instytucji i z powodu złego stanu technicznego obiektu podjęto decyzję o jego rozbiórce i ponownej rekonstrukcji na terenie muzeum – tym razem w wersji zgodnej z oryginałem. W 2007 r. pawilon więc rozebrano i przeniesiono do muzealnych magazynów.

W 2009 r. od karczowania terenu, który w ciągu ostatnich 40 lat zarósł dorodnym drzewostanem, rozpoczęto rekonstrukcję ostatniej z planowanych w MWO zagród – zagrody raciborsko-kozielskiej. Nieco krócej leżakowały na pryzmach zarówno odtworzony w 2010 r. spichlerz ze wsi Przewóz (MWO-51/B), jak też przewidziana do odbudowy i czekająca na swoją kolej chałupa ze wsi Turze (MWO-42/B).

Zgodnie z założeniami budowy, a także z planem zagospodarowania przestrzennego opolski skansen reprezentuje typ parku etnograficznego, w którego obrębie jednostkami ekspozycyjnymi są zagrody rozmieszczone według układu odpowiadającego geograficznemu położeniu subregionów etnograficznych Opolszczyzny. Na terenie placówki odtworzono 11 zagród pochodzących w przeważającej liczbie z powiatów oleskiego i opolskiego. W zdecydowanej większości są to budynki o zrębowej konstrukcji ścian oraz nieliczne obiekty o konstrukcji sumikowo-łątkowej (prócz dwóch zagród nyskich). Kryte są przeważnie dachami dwuspadowymi ze słomy lub lub gontów; jedynie piec chlebowy z Rudziczki pokryty jest łupkiem, zaś chlewik z Domaradzkiej Kuźni – dranicami. Wszystkie zagrody mają ogrodzenie i ogródki przydomowe. Ponadto większość z nich ma też infrastrukturę typową dla wiejskich obejść, czyli gnojniki, studnie, gołębniki i haźle (wychodki). Zgodnie z założeniami projektowymi zagrody oddzielone są od siebie ekranami zieleni i tworzą w ten sposób samodzielne jednostki ekspozycyjne.

Przyjęty pierwotnie kierunek zwiedzania skansenu, który obowiązywał do 2009 r., ustalał następującą kolejność obiektów:

1. Zagroda gburska (należąca do bogatego chłopa), składająca się z chałupy pochodzącej z Dąbrówki Dolnej z 1827 r., ze stodoły z tej samej miejscowości i ze spichlerza z Murowa z połowy XIX w., a także ze zrekonstruowanej piwnicy nadziemnej wykonanej z kamienia. W zagrodzie tej ponadto znajdują się dwa ogródki – jeden kwiatowo-ziołowy przed szczytem chałupy oraz większy, warzywny za chałupą. Obok ostatniego z nich stoi kopia studni z drewnianą pompą.

2. Zagroda zwana dawniej gonciarską, gdyż była zamieszkana przez chłopa trudniącego się wyrobem gontów, składająca się z dwóch budynków. Jednym z nich jest chałupa z Karmonek Nowych z 1876 r., w komorze której pokazany jest wyrób gontów. Drugi budynek to mały spichlerz ze Sternalic z drugiej połowy XVIII w. Z przodu zagrody znajduje się niewielki ogródek, za którym rośnie sad owocowy z przewagą śliw. Pomiędzy śliwami stoi pasieka z ulami.

3. Zagroda z Kamieńca, w której głównym obiektem jest chałupa ze wsi Kamieniec z 1798 r. W jej skład wchodzą ponadto stodoła z Dąbrówki Łubiańskiej i chlewik z Jagiennej z połowy XIX w. Z przodu widać dwa ogródki – kwiatowy i warzywny. W samym obejściu zaś znajdują się: studnia z żurawiem (prongłem), gołębnik stanowiący kopię gołębnika z Siołkowic Starych, a przy stodole – typowy drewniany wychodek (haziel).

4. Jednoobiektowa zagroda wyrobnicza, która stanowi przykład zabudowań użytkowanych przez najuboższe warstwy wiejskiej społeczności. Składa się ona z niewielkiej chałupy zwanej „Wachtyrką” (od mieszkającego w niej w przeszłości dawnego stróża wiejskiego) ze wsi Wichrów, którą wybudowano w latach 1825–1830. Przy chałupie zrekonstruowano studnię z żurawiem oraz założono ogródek kwiatowo-ziołowy.

5. Zagroda zwana oleską, gdyż wszystkie składające się na nią obiekty kubaturowe pochodzą z powiatu oleskiego. Wśród nich jest m.in. chałupa z Karmonek Nowych z końca XVIII w., funkcjonująca od połowy XIX w. jako karczma wiejska. Oprócz tego w zagrodzie mieści się stodoła i spichlerz ze wsi Sternalice, a także obora i chlewik ze wsi Wichrów z przełomu XVIII i XIX w. i początków XIX w. Pośrodku stoi kopia gołębnika z Siołkowic Starych.

6. Jednobudynkowa zagroda będąca jedną z eksponowanych w skansenie zagród nyskich. Jej głównym obiektem jest chałupa ze Starego Lasu z końca XVIII w., wykonana w technice słupowo-ryglowej z przysłupem. Obok niej znajduje się piwnica nadziemna, stanowiąca przeróbkę dawnego bunkra, oraz studnia z żeliwną pompą.

7. Druga z zagród nyskich, składająca się z przysłupowej chałupy ze Starego Lasu (z 1798 r.), szachulcowej stodoły z 1830 r., pieca piekarskiego z 1840 r. ze wsi Rudziczka oraz z bramy wejściowej ze wsi Stary Las z drugiej połowy XIX w. W zagrodzie tej planowany jest docelowo jeszcze jeden budynek mieszkalno-gospodarczy – murowany z kamienia i cegły z końca XVIII w.

8. Zagroda usytuowana za ogrodzeniem kościoła. Składa się ona z dwóch obiektów pochodzących z powiatu namysłowskiego – chałupy ze wsi Kozuby (1850 r.) oraz spichlerza ganeczkowego z Domaszowic (1754 r.). W obejściu znajduje się gnojownik, studnia z pompą metalową, kopia drewnianej huśtawki oraz niewielki ogródek kwiatowy z boku chałupy.

9. Typowa zagroda z powiatu opolskiego. Tu eksponowane są dwa obiekty ustawione szczytami do drogi. Zagrodę tworzą: chałupa mieszkalna z Kup (1844 r.), stodoła z Ozimka z połowy XIX w. oraz tzw. mała architektura, na którą składają się: gnojownik, kopia gołębnika ze Starych Siołkowic, dwa ule kłodowe, wychodek, ogródek oraz sad wiśniowy.

10. Okazała zagroda wieloobiektowa, którą stanowi zagroda młyńska. Składa się ona z obiektów pochodzących z różnych powiatów. Dominuje tu budynek młyna wodnego z Siołkowic Starych, o którym już wzmiankowano w źródłach z XVI w., oraz chałupa ze wsi Antoniów z początków XIX w. Zagrodę dopełniają: stodoła z Dąbrówki Dolnej z połowy XIX w., spichlerz ganeczkowy z Ligoty Górnej z przełomu XVIII i XIX w. oraz szopa ze wsi Bogacica Nowa, która reprezentuje konstrukcję sumikowo-łątkową. Atrakcją tej zagrody jest posadowiony na sztucznie utworzonym cieku wodnym młyn z ruchomym i czynnym kołem. Kompozycję zagrody uzupełnia niewielki ogródek usytuowany wzdłuż chałupy.

11. Zagroda półgburska (należąca do średnio bogatego chłopa), która jest wyposażona w chałupę z Budkowic z 1812 r., stodołę oraz chlewik z Dąbrówki Dolnej z XIX w. Do zagrody tej dochodzi się od strony młyna wodnego przez ogródek warzywno-kwiatowy.

12. Zagroda kozielsko-raciborska, która będzie ostatnią z zagród prezentowanych w skansenie. Obecnie nie jest udostępniona zwiedzającym, ponieważ trwają jeszcze prace przy jej odtworzeniu. Docelowo będzie zawierać cztery obiekty, m.in. odbudowany w 2010 r. spichlerz z Przewozu oraz czekającą na odbudowę chałupę z Turza. Pozostałe dwa z planowanych obiektów, czyli budynek gospodarczy i stodoła, będą pełnymi kopiami budynków, które zostaną wykonane na podstawie wcześniej sporządzonych inwentaryzacji we wsiach Turze i Przewóz.

Pojedyncze obiekty użyteczności publicznej stanowią samodzielne jednostki ekspozycyjne skansenu, z których największy jest kościół z Gręboszowa (1613 r.) otoczony drewnianym ogrodzeniem. Następna w kolejności jest wieża ze wsi Gola z 1871 r., stanowiąca niegdyś część kościoła, a po jego zawaleniu się służyła ludności jako wieża pożarnicza. W takiej też funkcji została ona przedstawiona w skansenie. Niezależnym budynkiem jest też szkoła wiejska, urządzona w chałupie ze wsi Sternalice z początku XVIII w. Stanowi ona osobną, ogrodzoną jednostkę z dwoma usytuowanymi frontowo ogródkami kwiatowymi. Samodzielną jednostką ekspozycyjną jest również kuźnia z Ziemiełowic (1726 r.), usytuowana przy zakręcie głównej trasy zwiedzania. Nie jest ona wprawdzie ogrodzona, lecz zewsząd otaczają ją różne sprzęty podkreślające jej funkcję użytkową. Następnym obiektem z tej grupy jest chałupa-„szpital” z Radłowa (1740 r.). W przeszłości służyła ona jako wiejski przytułek dla chorych i bezdomnych i nigdy nie miała ogrodzenia; podobnie wiec stoi posadowiona w muzeum, choć z innym niż pierwotnie, bogatym wyposażeniem wnętrz. Nie ma ogrodzenia także chałupa z Wichrowa z 1886 r., przystosowana do potrzeb hotelowych skansenu.

Osobną jednostkę stanowią dwa wiatraki-koźlaki umiejscowione w muzeum obok siebie, lecz po dwóch stronach traktu do zwiedzania. Jeden z nich – wiatrak z Dobrzenia Wielkiego (1734 r.) – usytuowany jest na sztucznie usypanym wzniesieniu, drugi zaś – ze wsi Grotowice, z połowy XIX w. – stoi naprzeciw tamtego.

Muzeum posiada tylko jedną wolnostojącą, zabytkową drewnianą kapliczkę domkową. Przywieziono ją tutaj ze wsi Kotlarnia i pochodzi ona z 1815 r. Stojący przy drodze dzwonek zmarłych jest kopią istniejącego do dziś dzwonka we wsi Antoniów, podobnie jak stojąca przy drewnianym mostku kapliczka słupowa jest kopią kapliczki istniejącej w Popielowie.

Wydzieloną przestrzeń przy parkingu zajmuje dostosowana do potrzeb gastronomicznych karczma „U Malajki” z Przewozu z końca XVIII w. Obok niej stoi również pełniący funkcję użytkową spichlerz z Podlesia z pierwszej połowy XIX w. W ich sąsiedztwie w 1998 r. wybudowano nowy, dwustronny budynek WC, przeznaczony dla gości karczmy i muzeum.

Na terenie skansenu odbudowano do tej pory 11 spichlerzy. Przy dawnym wejściu głównym do muzeum, obok kopii bramy z ogrodzenia kościoła z Brzezinek, zgrupowano pięć takich obiektów, w tym dwa duże kubaturowo spichlerze podworskie ze Sławięcic (1610 r.) i ze wsi Grudynia Mała (1773 r.). Są to jedyne spośród budynków tego typu, które zachowały się do czasów współczesnych w województwie opolskim. Spichlerze te w projekcie zagospodarowania muzeum przewidziane były jako miejsca noclegowe dla wycieczek, lecz nigdy nie dane im było pełnić tej funkcji. Od początku były pomieszczeniami ekspozycyjnymi dla organizowanych wystaw czasowych i oświatowych. Obecnie jeden z nich służy do celów wystawienniczych, drugi zaś od lat jest użytkowany jako magazyn, w którym przechowywane są zabytki kultury materialnej. Ponadto mały spichlerz ze wsi Sternalice z 1809 r. pełnił przez lata funkcję recepcji muzealnej; obecnie wykorzystywany jest tylko podczas większych imprez plenerowych. Spichlerz (lamus) z Głogówka z początku XIX w. służy jako miejsce na ekspozycje małych wystaw planszowych. W ostatnim ze spichlerzy, pochodzącym z Ligoty Książęcej z początku XIX w., znajduje się główna rozdzielnia prądu MWO.

Na opisanej wyżej rozległej przestrzeni muzealnej zaprezentowano praktycznie wszystkie ważne obiekty drewnianej architektury wiejskiej, typowej dla wsi śląskiej. Niektóre z nich są już jedynym przykładem zanikających form drewnianego budownictwa wiejskiego (np. spichlerze podworskie, kapliczka domkowa czy młyn wodny). Najmniej w muzeum jest budynków gospodarczych, takich jak chlewy i obory, gdyż były one wznoszone z materiałów gorszej jakości i stosunkowo szybko ulegały zawilgoceniu spowodowanemu odchodami zwierzęcymi, co sprawiło, że wcześniej niż inne obiekty gospodarcze były zastępowane budynkami murowanymi.

W celu „ożywienia” skansenu i podkreślenia atmosfery dawnej wsi pod koniec lat 90. XX w. przy kilku obiektach wykonano nowe ogrodzenia, zrekonstruowano różnego typu studnie, gołębnik, wychodki i budy dla psów. Ponadto umieszczono dwa kieraty przy stodołach, rozlokowano kamienne koryta przy budynkach gospodarczych, a także drewniane ławki przed chałupami i zagrodami, gnojowniki na środku zagrody oraz urządzono dodatkowe ogródki, w których nasadzono różne zioła. W 2000 r. wykonano drewniane ogrodzenie wokół kościoła z Gręboszowa, tworząc wydzieloną przestrzeń, na której umiejscowiono atrapy mogił porośniętych barwinkiem, nad którymi wznoszą się drewniane, żeliwne i kamienne krzyże o kształtach naśladujących dawne formy. Oprócz tego na ogrodzonym obszarze wykonano nowe drogi i nasadzono lipy. Wzbogaciło to ekspozycję i nadało otoczeniu świątyni inny wymiar. Również we wnętrzu budynku przeprowadzono kapitalny remont, wzbogacając go o nowe elementy, takie jak witraże w oknach, balaski, ławka kolatorska. Remontowi poddano również ołtarz itp. Wieżę z Goli otoczono ogrodzeniem wzorowanym na jej autentycznym ogrodzeniu z początku XX w., którego wizerunek zachował się na fotografiach archiwalnych. Ponadto wnętrze wieży wyposażono w dawne sprzęty związane z pożarnictwem i udostępniono je zwiedzającym. Zagroda opolska z chałupą z Kup również została wzbogacona w tzw. małą architekturę oraz ogródek kwiatowy, sad wiśniowy, a za płotem – na polu – w ogród warzywny z pasieką. Podobnie zagospodarowano zagrodę z Kozub, tworząc z boku chałupy ogródek kwiatowo-ziołowy, a pośrodku zagrody gnojownik. Oprócz tego w zagrodzie zrekonstruowano żeliwną pompę, drewnianą huśtawkę oraz budę dla psa.

W 2000 r. istniejący przy chałupie ze Starego Lasu (MWO-35/B) bunkier został przerobiony na piwnicę nadziemną, która wraz z wykonanymi dodatkowo zejściem i pomostem na cieku wodnym, a także studnią z żeliwną pompą ożywiła ten stojący samotnie obiekt. W 2003 r. w celu prezentacji narzędzi rolniczych używanych dawniej na wsi Śląska Opolskiego niedaleko zagrody oleskiej wybudowano dwie wiaty ekspozycyjne. Nieco wcześniej – bo pod koniec lat 90. – do stojącej w tej zagrodzie chałupy z Antoniowa, a także do karczmy z Przewozu dobudowano niewielką przybudówkę drewnianą zwaną na Śląsku laubą. Planowaną natomiast w 2004 r. za budynkiem karczmy ścieżkę dydaktyczną, prowadzącą wzdłuż drogi łączącej spichlerze z drogą pożarową, zapoczątkowały postawione tam trzy zakupione przez Muzeum lauby, które niegdyś stały przy nieistniejących już budynkach wiejskich. Ponadto do celów dydaktycznych, które uwzględniały również organizowane na terenie skansenu lekcje muzealne i warsztaty ceramiczne, wybudowano w 2005 r. zadaszony piec do wypalania ceramiki oraz wiatę. Z kolei w 2009 r. wykonano drewniane ogrodzenie wokół dwóch zagród nyskich, co znacznie wzbogaciło ekspozycję.

Jak widać, w historii Muzeum zdarzały się lata, w których nie budowano obiektów kubaturowych, lecz wówczas prowadzono inne, nie mniej ważne prace, takie jak: remonty kapitalne obiektów już istniejących, wymiana pokryć dachowych bądź wymiana pojedynczych elementów budowli (np. koła młyńskiego), likwidacja szkód powstałych w następstwie kataklizmów (np. powodzi czy wichury, która spowodowała urwanie skrzydła wiatracznego). Utrzymanie i konserwacja tak dużej liczby zabytkowych obiektów wymaga bezustannej pracy i sporych nakładów finansowych, których efekt jest zwykle niezauważalny dla postronnego widza.

W 2008 r. wybudowano i oddano do użytku budynek administracyjny. Jego postawienie przewidywano już w planach zagospodarowania skansenu, lecz według nich miał to być obiekt zarówno recepcyjny, jak i biurowy. Oddany budynek ma elewacje wykonane z drewnianej okładziny i swym kształtem przypomina wiejską stodołę. W ten sposób jego wygląd zewnętrzny dostosowano do wyglądu zabytkowych obiektów znajdujących się w skansenie, lecz wnętrza budynki wykonane są na miarę XXI w. i uwzględniają najnowsze trendy we współczesnej sztuce wyposażenia wnętrz.

Nie wzniesiono jednak do tej pory betonowych ramp zaplanowanych przez Gurawskiego, które spowodowały tyle różnych, sprzecznych opinii i emocji wśród osób oceniających konkursowe projekty zagospodarowania przestrzennego MWO. Dziś już nikt o nich nie pamięta i nie mówi, gdyż stanowiłyby one sztuczny i mocno rażący twór. Ponadto budowa tych ramp pociągnęłaby za sobą znaczne wydatki, związane nie tylko z ich postawieniem, ale także z ich nieustanną konserwacją.

Problemem dla opolskiego skansenu, podobnie jak dla wielu innych placówek muzealnych w Polsce, jest brak odpowiednich pomieszczeń magazynowych. W Bierkowicach pomieszczenia magazynowe otaczają teren placówki od strony północnej i częściowo od zachodniej. Na północnych obrzeżach skansenu ulokowane są magazyny drewna umownie zwane magazynami drewna „starego” i „nowego”, które mają formę otwartych i zadaszonych wiat. Magazyn murowany, chociaż jest użytkowany przez MWO od początku istnienia, dopiero w 2009 r. został przekazany tej placówce. Niestety obiekt ten praktycznie nie spełnia wymogów stawianych współczesnym pomieszczeniom magazynowym. Ponadto od lat zabytki wpisane do ksiąg inwentarzowych skansenu przechowywane są w różnych spichlerzach i stodołach, w warunkach niezgodnych z zaleceniami konserwatorskimi. Własnym osobnym magazynem nie dysponował też Dział Architektury Ludowej , chociaż istniała silna potrzeba wynikająca ze specyfiki prowadzonych przez niego prac.

Budowa skansenu wiązała się także z powstawaniem jego struktur wewnętrznych i ich rozwojem w zakresie ustalonym przez statut MWO w 1966 r. Jak wynika z zarządzenia wewnętrznego nr 4/77 wydanego przez dyrektora J. Kowalewskiego 1 września.1972 r., w muzeum funkcjonowały dwa działy merytoryczne – Dział Architektury Ludowej i Dział Konserwatorski – oraz Wieloosobowe Stanowisko Pracy ds. Administracyjno-Gospodarczo-Finansowych.

Dział Architektury Ludowej (dalej: DAL) od początku był komórką wiodącą, ponieważ zatrudnione w nim osoby wykonywały wszystkie najważniejsze zadania związane z budową skansenu. Kierowały więc szeroko rozumianymi pracami zarówno naukowo-badawczymi, jak i organizacyjno-nadzorczymi, związanymi z procesem translokacji obiektów architektury drewnianej do muzeum i ich odbudową. Dodatkowo pracownicy działu wykonywali scedowane na niego od 1969 r. czynności wojewódzkiego konserwatora zabytków w Opolu dotyczące ochrony zabytków architektury drewnianej in situ. W latach 1967–1973 przy dziale funkcjonowała dwuosobowa pracownia konserwatorska. Ponadto od 1982 do 1998 r. w strukturze DAL istniała sekcja konserwatorska z brygadą remontowo-budowlaną składającą się z rzemieślników, pomocników muzealnych i ogrodnika. Do 2003 r. jednostka ta zatrudniała też muzealnego fotografa. Do obowiązków DAL należało również prowadzenie archiwum naukowego wraz z archiwum fotograficznym MWO.

Pierwszym i długoletnim kierownikiem DAL był dr Euzebiusz Gil, który piastował to stanowisko w latach 1966–1983. Dość krótko, bo w latach 1970–1972, funkcję tę pełnił mgr Stanisław Pilarski. Po odejściu dr. E. Gila z Muzeum w 1983 r. stanowisko kierownika objął mgr Jarosław Gałęza, absolwent etnografii na Uniwersytecie Wrocławskim zatrudniony w dziale od końca 1980 r. W wyniku zmian strukturalnych przeprowadzonych w Muzeum w 1982 r. DAL został obciążony obowiązkami wykonywanymi do tej pory przez dawny Dział Konserwatorski, włącznie ze sprawowaniem nadzoru nad brygadą remontową. Niestety ucierpiała z tego powodu jego działalność badawcza. Kierownika tej jednostki J. Gałęzę zajmowała przede wszystkim rozbudowa skansenu oraz badania dotyczące zanikającego w szybkim tempie wiejskiego budownictwa drewnianego. Po śmierci dyrektor Krystyny Wicher-Jesionowskiej w 1993 r. J. Gałęza powołany został na dyrektora MWO.

Od połowy 1994 r. funkcję kierownika DAL sprawuje mgr Elżbieta Wijas-Grocholska, również absolwentka etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego. Do 1998 r. głównym obszarem zainteresowań pracowników działu, które realizowano za pomocą badań terenowych, było wiejskie budownictwo drewniane. Po objęciu kierownictwa przez E. Wijas-Grocholską nieco zmienił się kierunek badań i skupiono się na wiejskim budownictwie murowanym. Efekty pracy badawczej, prezentowane przez Wijas-Grocholską podczas licznych wystaw tematycznych poświęconych wybranym zagadnieniom architektury wiejskiej, a także popularyzowane w różnych publikacjach i wydawnictwach, przyczyniły się do rozszerzenia opieki konserwatorskiej nad architekturą wiejską – tą mało docenianą częścią lokalnego dziedzictwa kulturowego.

Dział Konserwatorski (zwany też budowlano-konserwatorskim bądź technicznym) funkcjonował w Muzeum od 1966 do 1981 r. jako jednoosobowe stanowisko pracy ds. technicznych. Do zakresu obowiązków osoby sprawującej tę funkcję należało organizowanie i kierowanie robotami budowlano-konserwatorskimi, wykonywanymi dla MWO przez działającą przy Muzeum w systemie gospodarczym brygadę, która liczyła od 6 do 10 osób. Jednakże, jak pisze Wicher-Jesionowska, „W kwietniu 1982 r. ze względów formalnoprawnych zaszła konieczność likwidacji brygady w związku z czym wszyscy w niej zatrudnieni rzemieślnicy przeniesieni zostali na etaty Działu Konserwatorskiego [podlegającego Działowi Architektury Ludowej – E.W.-G.]. Oprócz prac remontowo-budowlanych dział ten prowadził pracownię stolarską i realizował szereg robót związanych z utrzymaniem terenów parkowych”.

Dział Naukowo-Oświatowy (obecnie Dział Edukacji i Udostępniania) zorganizowany został w 1972 r. Od początku jego pracownicy zajmowali się zadaniami związanymi z obsługą zwiedzających i z popularyzowaniem działań MWO, a także organizowali wystawy czasowe oraz imprezy i konkursy mające na celu upowszechnianie sztuki ludowej i folkloru w społeczeństwie. Do zakresu obowiązków pracowników działu zalicza się również prowadzenie księgozbioru muzealnego. Do tej pory kierownikami tej jednostki byli m.in.: Czesława Małgorzata Panek, Barbara Morajko, następnie Sabina Smoleń, Leon Bokła, Helena Gruszka i Ewa Grodek. Już od 1973 r. dział ten organizował tak duże przedsięwzięcia, jak „Opolski Jarmark Ludowy” czy „Żniwniok”. W 1974 r. liczba odbytych imprez była już znacznie większa i obejmowała: „Sobótki”, „Dzień Folkloru Słowackiego”, „Opolski Jarmark Ludowy” (z czasem przekształcony w „Jarmark Wielkanocny”), sezon zaś zakończył nieistniejący już „Żniwniok”.

Dział Kultury Materialnej (obecnie Dział Kultury Materialnej i Folkloru) powołany został zarządzeniem wewnętrznym dyrektora MWO z 29 stycznia 1973 r. Do zadań pracowników tego działu od początku należało przede wszystkim gromadzenie muzealiów, które pod względem rzeczowym obejmowałyby wszelkie przedmioty ilustrujące kulturę materialną opolskiej wsi z okresu przed połową XX w., oraz sporządzanie ich naukowych opracowań. Ponadto osoby zatrudnione w dziale miały zajmować się sprawami konserwatorskimi oraz organizowaniem wystaw z udziałem eksponatów ze zbiorów własnych i wypożyczonych. Oprócz tego w ramach działu istnieje wydzielone stanowisko ds. sztuki ludowej i folkloru. Do tej pory działem kierowały: etnograf Ewa Kurek (1973–1976), następnie historyk sztuki Emilia Próchnicka (1977–1993), a po jej przejściu na emeryturę do chwili obecnej – Elżbieta Oficjalska.

Mimo tak pobieżnej prezentacji historii budowy MWO nie wolno jednak nie wspomnieć o ludziach pracujących w budowie skansenu, zwłaszcza tych, którzy w tym przedsięwzięciu uczestniczyli od początku. Bez nich i bez ich zaangażowania Muzeum by nie istniało i nie byłoby tym, czym jest obecnie.

Warunki pracy na początku istnienia skansenu można określić jako bardzo ciężkie. Ogromne roboty ziemne, wielka budowa, prymitywne warunki pracy i warunki socjalne, a także niskie zarobki oraz trudności z dojazdem nie zachęcały do podjęcia pracy w powstającej placówce. Tak o tym pisze K. Wicher-Jesionowska: „Od początku instytucja borykała się z naborem pracowników wykwalifikowanych w zawodach niezbędnych do wykonywania szerokiego wachlarza zadań merytorycznych, a przyjmowani absolwenci szkół wyższych nie posiadali doświadczenia zawodowego”. Dopiero w 1983 r. warunki socjalne i warunki pracy uległy poprawie, gdyż wybudowane we wcześniejszym okresie tymczasowe budynki zaplecza administracyjnego (wraz z chałupą z Radłowa, w której mieściły się biura) zastąpił nowy pawilon biurowy o powierzchni około 800 m2.

Nie sposób wymienić wszystkich pracowników, którzy wzięli udział w tworzeniu tej instytucji, lecz koniecznie należy wspomnieć o etnografach, którym skansen zawdzięcza swój dynamiczny rozwój oraz obecny wygląd. Niewątpliwie największe zasługi położył w tym dziele Stanisław Bronicz, którego imieniem w dowód uznania nazwano jedną z nowo powstałych ulic w okolicach skansenu. Autorem szczególnych dokonań był również Euzebiusz Gil, pierwszy etnograf MWO zatrudniony w 1966 r. i długoletni kierownik Działu Architektury Ludowej. Zajmowały go głównie zagadnienia z zakresu budownictwa i rzemiosła wiejskiego. Z tego właśnie powodu zdobytym w Bierkowicach doświadczeniem mógł się potem dzielić przy zakładaniu skansenów w Lubiążu i Kudowie-Pstrążnej. Jako specjalista w swej dziedzinie reprezentował typ badacza terenowego, który nie tylko przeprowadził wiele inwentaryzacji budowlanych, lecz wyniki swych poszukiwań opisał m.in. w pracy doktorskiej na temat wiejskiego rzemiosła, a także w licznych opracowaniach naukowych. Nie należy tu zapominać o pozostałych etnografach tworzących podwaliny dzisiejszego skansenu. Wśród nich na szczególne uznanie zasługują m.in.: Ewa i Maciej Kurkowie, Stanisław Pilarski, Ewa Urban czy zatrudniona jako pracownik oświatowy Czesława Panek. Dla większości z nich MWO było pierwszym miejscem zatrudnienia po ukończeniu studiów, lecz mimo prymitywnych warunków do swych obowiązków podchodzili z ogromnym entuzjazmem. Dla niektórych skansen był nie tylko miejscem pracy, ale stanowił też czasowe miejsce zamieszkania (np. w oczekiwaniu na własne lokum E. i M. Kurkowie zajmowali pomieszczenie przy garażu, zaś E. Gil i Cz. Panek żyli w chałupie z Radłowa). To właśnie z inicjatywy wymienionych tu osób zaczęto organizować imprezy, które istnieją do dziś, jak np. „Jarmark Wielkanocny”. Również dzięki ich pomysłowości Muzeum zaczęło prowadzić ożywioną działalność oświatową i popularyzacyjną. Początkowo były to odczyty i pogadanki dla okolicznej ludności wiejskiej na tematy związane z kulturą ludową Śląska Opolskiego, z czasem zaś zaczęto organizować małe wystawy oświatowe przeznaczone dla szkół i klubów wiejskich. Nie wolno tu pominąć pierwszych w tamtym okresie ogłaszanych przez Muzeum konkursów, np. na potrawy regionalne w 1970 r. czy rzeźbę ludową, a także o pokonkursowych wystawach.

Trudne warunki, niskie płace, a także niedogodny dojazd spowodowały, że z pracy w Muzeum zrezygnowały m.in. mgr Eugenia Bęben, mgr Ewa Kowalska, mgr Izabela Mazur-Jasińska oraz dojeżdżająca aż z Wrocławia mgr Joanna Bronowicka. Jednakże wszystkim tym osobom bez wyjątków należy oddać hołd za to, że przyczynili się do powstania skansenu i zadbali o jego rozwój.

Obecnie na Śląsku Opolskim drewniane budownictwo praktycznie  przestało istnieć. Pozostało jedynie około 250 obiektów, z których większość to coraz rzadziej użytkowane stodoły o konstrukcji szachulcowej. W tej sytuacji Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu stanowi dziś jakby oazę wiejskiego budownictwa drewnianego, niezwykle cenną z powodów dydaktycznych i poznawczych, gdyż wizualizuje dawne siedziby i życie naszych przodków.

Elżbieta Wijas-Grocholska