Popularyzacja kultury ludowej

Ewa Olbryt (Grodek)

FORMY POPULARYZACJI KULTURY LUDOWEJ W MUZEUM WSI OPOLSKIEJ
W LATACH 1970-2010

Wprowadzenie

Muzeum Wsi Opolskiej (dalej: MWO) powołano do życia w 1961 r., jednak pierwsze próby popularyzacji zgromadzonych w nim zabytków przypadają na lata 70. XX w., kiedy to zostało ono oficjalnie udostępnione zwiedzającym. Przez blisko 10 lat od chwili założenia trwały prace związane z przygotowaniami tej placówki do wypełniania funkcji typowych dla muzeum na wolnym powietrzu. Zakres i charakter tych podejmowanych przedsięwzięć był niezwykle rozległy. Początkowo skupiono się na odpowiednim przygotowaniu terenu, następnie utworzono ekspozycje architektoniczne, a tuż przed udostępnieniem skansenu zwiedzającym przygotowano również skromną wówczas ekspozycję wnętrz. Po uroczystym otwarciu placówki kontynuowano jej budowę – rekonstruowano planowane obiekty i wyposażano istniejące już budynki. Proces urządzania kolejnych ekspozycji stałych nie zakończył się do tej pory – do odbudowy i zagospodarowania przewidziana jest jeszcze jedna zagroda z regionu raciborskiego.

W zasięgu działań popularyzatorskich Muzeum Wsi Opolskiej znajduje się również organizacja imprez plenerowych (w opolskim muzeum organizowany jest „Jarmark Wielkanocny” – jedna z najstarszych imprez skansenowskich w Polsce), a także konkursy, lekcje i warsztaty muzealne.

Ekspozycja stała

We wrześniu 1970 r. w Opolu odbyła się Ogólnopolska Konferencja Muzeów i Parków Etnograficznych zorganizowana z okazji 20-lecia powołania województwa opolskiego oraz z okazji 25-lecia powrotu ziem zachodnich i północnych do Macierzy. Jej uczestnicy wygłosili liczne referaty na temat metod i zasad projektowania muzeów typu skansenowskiego, a następnie jako pierwsi zwiedzili opolski skansen, mimo że termin pełnego udostępnienia MWO zwiedzającym był wyznaczony dopiero na 1 maja 1971 r.

Podczas tej konferencji szczególne zainteresowanie wzbudził komunikat wygłoszony przez Jerzego Gurawskiego – znanego polskiego projektanta przestrzeni i architekta, autora „Projektu ogólnego zagospodarowania terenu skansenu [opolskiego]” – na temat metod zakładania parków etnograficznych na podstawie opracowań projektowych Muzeum Wsi Opolskiej. Gurawski w swoim wystąpieniu zwrócił uwagę na istotne dla przygotowującego się do otwarcia opolskiego skansenu kwestie dotyczące osób zwiedzających muzea tego typu, które wiążą się z podziałem zwiedzających na widzów indywidualnych i grupowych, a także z podziałem dokonanym na podstawie różnorodności zainteresowania widza ekspozycją. Kryterium to pozwala wyróżnić wśród zwiedzających naukowców prowadzących prace badawcze, osoby zainteresowane tematem kultury ludowej oraz ludzi stykających się po raz pierwszy z tego typu obiektem, którzy szukają odpoczynku oraz atrakcji i z tego powodu stanowią najliczniejszą grupę. Ważnym punktem wystąpienia Gurawskiego była też relacja z jego studiów prowadzonych nad ruchem zwiedzających. W następstwie długotrwałych obserwacji doszedł on do wniosku, że dla każdej z wymienionych wcześniej kategorii zwiedzających należy ustalić odrębne trasy i zakres zwiedzania, które mieściłyby się w ściśle określonych ramach czasowych. Miałoby to olbrzymie znaczenie, zwłaszcza dla osiągania celów dydaktycznych.

Uwagi i spostrzeżenia poczynione przez Gurawskiego sprawiły, że od samego początku w MWO był prowadzony zeszyt frekwencji, w którym odnotowywano takie informacje, jak liczba zwiedzających (z podziałem na widzów indywidualnych i grupowych), liczba gości zagranicznych, a nawet warunki pogodowe. Według danych przechowywanych w muzealnym archiwum w pierwszym roku otwarcia skansen odwiedziło ponad 15 tys. zwiedzających, ostatnio zaś ekspozycję odwiedza rocznie średnio 50 tys. osób.

Wystawy czasowe

Każdego roku w Muzeum realizowanych jest od 3 do 9 wystaw czasowych, głównie o charakterze etnograficznym, które wzbogacają i uzupełniają treści historyczno-etnograficzne przekazywane w trakcie zwiedzania stałej ekspozycji muzealnej. Wystawy te są prezentowane przede wszystkim w specjalnie w tym celu przygotowanych zabytkowych spichlerzach z Grudyni Małej oraz z Głogówka. Do realizowanych na terenie Muzeum wystaw zaliczyć można zarówno wystawy własne (autorskie, opracowane i wykonane przez pracowników merytorycznych, a także pokonkursowe będące pochodną realizowanych w muzeum konkursów), jak i wystawy wypożyczane w całości z innych placówek muzealnych i od prywatnych kolekcjonerów.

Pierwszymi zrealizowanymi w historii skansenu wystawami były: wystawa pt. „Sztuka ludowa na Opolszczyźnie” oraz wystawa fotograficzna pt. „Piękno ludowej architektury” – obie udostępniono zwiedzającym w 1970 r. Od początku istnienia placówki zrealizowano ponad 200 wystaw czasowych. Niektóre z nich w ostatnich latach uzyskały nagrody i wyróżnienia w ogólnopolskim konkursie „Wydarzenie Muzealne Roku – Sybilla” organizowanym przez ministra kultury i dziedzictwa narodowego. Celem tego konkursu jest wyróżnienie najwybitniejszych osiągnięć z zakresu wszystkich dziedzin działalności muzealnej. Wśród nagrodzonych i wyróżnionych w tym konkursie wystaw zorganizowanych przez MWO należy wymienić: „Drzwi wiejskie” (1999 r.), „Polecam szanownej publiczności... Reklama w sklepach wiejskich rejencji opolskiej” (2004 r.) „Dryle, plajdry, dreśmasziny. Mechanizacja rolnictwa na wsi śląskiej” (2005 r.), „Cegielnie na Śląsku Opolskim” (2006 r.), „Dachy wsi opolskiej” (2008 r.), „Obrazek dla każdego. Fabryczne obrazy w domach śląskich w latach 1880–1940” (2009 r.) oraz „Kresowianie na Opolszczyźnie 1945–1947” (2010 r.). Obecnie trwają przygotowania dokumentacji do kolejnych przedsięwzięć muzealnych, z którymi Muzeum ma zamiar stanąć do konkursu „Wydarzenie Muzealne Roku – Sybilla 2011”.

Zwykle na potrzeby organizowanych wystaw Muzeum przygotowuje foldery,
w których zamieszcza podstawowe informacje o prezentowanych obiektach. Ponadto
w przypadku wybranych ekspozycji wydawane są ilustrowane katalogi zawierające komentarze i odpowiedni opis historyczno-etnograficzny.

Imprezy plenerowe

W ekspozycji muzealnej bez względu na jej wartość merytoryczną nie można
w sposób wyczerpujący przekazać zwiedzającym informacji o złożoności życia mieszkańców dawnej wsi, m.in. o obrzędach czy tradycjach związanych z cyklem świąt dorocznych
i rodzinnych. Ze względu na szybko postępujące zmiany cywilizacyjne pojawiła się potrzeba odtwarzania w Muzeum dawnych zwyczajów. Pielęgnowanie pamięci o nich połączone z ich upowszechnianiem wśród odwiedzających skansen gości stało się bardzo ważnym zadaniem tej placówki.

Świetną okazją do prezentowania regionalnej twórczości artystycznej okazały się organizowane w plenerze przez Muzeum dodatkowe przedsięwzięcia, których celem było nie tylko urozmaicenie rutynowego zwiedzania muzealnej ekspozycji, lecz także zapoznanie zwiedzających z tradycyjnymi formami rodzimej twórczości i obrzędowości. Czynnikiem sprzyjającym realizacji tego pomysłu była stosunkowo duża aktywność wielu grup obrzędowych i zespołów folklorystycznych, które ze względu na prezentowany repertuar
i poziom występów, nie wychodziły ze swą działalnością poza własne środowisko.

Pierwsza impreza plenerowa zorganizowana przez MWO nosiła nazwę „Kiermasz Twórców Ludowych” i odbyła się już w 1973 r. Główną atrakcją tego kiermaszu była inscenizacja śląskiego wesela według scenariusza Zofii Czech, lokalnej poetki ludowej, przygotowana pod jej kierunkiem przez zespół folklorystyczny z Zawadzkiego. Ponieważ przedsięwzięcie to wypadło pozytywnie i zostało przychylnie przyjęte przez zwiedzających, podjęto decyzję o wpisaniu na stałe tego typu imprez do oferty proponowanej przez Muzeum. Jeszcze w tym samym roku, nawiązując do programu „Kultura ludowa – dobrem narodu” wdrażanego przez Ministerstwo Kultury i Sztuki, MWO wystąpiło z inicjatywą zorganizowania na swoim terenie dwudniowej imprezy towarzyszącej Krajowemu Festiwalowi Polskiej Piosenki w Opolu pn. „Jarmark Sztuki Ludowej”. Jarmark ten wzbudził ogromne zainteresowanie społeczeństwa. Masowy udział w nim mieszkańców Opola
i okolicznych wsi spowodował, że jeszcze w tym samym roku dyrekcja Muzeum zdecydowała się zorganizować drugą, nieco odmienną w formie i treści imprezę pn. „Żniwniok opolski”, która swym programem nawiązywała do dawnych dożynek śląskich mających na Opolszczyźnie bogatą tradycję. W scenariuszu imprezy uwzględniono korowód dożynkowy, w którym uczestniczyli gospodarz dożynek (dyrektor Muzeum), dziewczęta w strojach ludowych i w dożynkowych wiankach na głowie oraz przebierańcy odgrywający w humorystyczny sposób sceny rodzajowe z życia mieszkańców dawnej wsi. „Żniwniok” okazał się tak wielkim sukcesem, że zdecydowano się organizować go również w następnych latach. Kolejną imprezą, która zaczęła się odbywać na terenie Muzeum cyklicznie, był „Festiwalowy Jarmark Staroci”, podczas którego prywatni kolekcjonerzy mogli zaprezentować swoje zbiory, a zwiedzający mieli możliwość zakupienia m.in. starych zegarów ściennych i stojących, lamp naftowych, wyrobów z porcelany i fajansu. Ponadto każdego roku zaczęto organizować także „Opolskie Festyny Ludowe”, „Kiermasze Śląskie”, „Biesiady Regionalne” oraz „Ludowe Festyny pod Wiatrakami”.

Festyn pod nazwą „Wiatraki”, który odbywał się na terenie Muzeum w latach 1992–1993, dał początek Wojewódzkiemu Przeglądowi Zespołów Folklorystycznych, Instrumentalistów i Gawędziarzy Ludowych, który odbywać się później w różnych miejscowościach Opolszczyzny (m.in. w Opolu i Tarnowie Opolskim). Inicjatorem i głównym organizatorem przedsięwzięcia było Opolskie Towarzystwo Kulturalno-Oświatowe, natomiast jego pomysłodawcą – Krystyna Wicher-Jesionowska, ówczesna dyrektor Muzeum Wsi Opolskiej. Do udziału w Przeglądzie zapraszano działające w województwie opolskim amatorskie zespoły taneczno-muzyczne, muzyczno-wokalne i śpiewacze, a także kapele ludowe oraz małe orkiestry dęte. Wśród jego uczestników byli też instrumentaliści-soliści, śpiewacy, gawędziarze, starości weselni oraz wodzireje festynów i zabaw wiejskich. Nie mogło również zabraknąć kabaretów wiejskich i zespołów obrzędowych nawiązujących programowo i repertuarowo do ludowej tradycji Opolszczyzny.

Od 1976 r. w Muzeum przyjął się zwyczaj rozpoczynania kolejnego sezonu dla zwiedzających od imprezy folklorystycznej nawiązującej do obrzędowości świąt Wielkiejnocy. Początkowo odbywała się ona pod nazwą „Jarmark Kroszonkarski” lub też „Kiermasz Kroszonkarski”, lecz obecnie w ofercie Muzeum figuruje jako „Jarmark Wielkanocny” i odbywa się w każdą Niedzielę Palmową. Nieodłącznym elementem tego przedsięwzięcia są widowiska obrzędowe, związane z nadchodzącymi świętami oraz ze zbliżającym się okresem wiosennym, takie jak: chodzenie z gaikiem, dyngus czy topienie marzanny. Podczas jarmarku za każdym razem odbywa się wystawa pokonkursowa pt. „Kroszonki opolskie”, a także organizowana jest sprzedaż wyrobów rękodzieła ludowego związanych z obchodami Wielkanocy. W pierwszych latach organizowania jarmarku uczestniczyło w nim około 100 osób, obecnie jest on uznawany za największą imprezę w Muzeum, gdyż liczba uczestniczących w niej osób sięga nawet 12 tys.

W latach 80. XX w. do oferty imprez organizowanych przez Muzeum włączono „Wiosenny Festyn z Dziennikiem Ludowym” będący imprezą organizowaną z okazji przypadającego w Zielone Świątki Święta Ludowego. W scenariuszu przechowywanym w muzealnym archiwum znajdziemy informację m.in. o tym, że obchody tego święta wsi i ruchu ludowego organizowano dla mieszkańców Opola i okolicznych gmin. Odbywały się wówczas pokazy sprawności członków Ochotniczej Straży Pożarnej, walki zapaśników, a nawet występy „baletu” rowerowego w wykonaniu członków Ludowego Zespołu Sportowego w Chrzelicach.

Od 1996 r. Muzeum wspólnie z regionalną rozgłośnią Radio Opole było organizatorem corocznego festynu pn. „Jarmark na Fali”, podczas którego odbywały się m.in. koncerty muzyki dance i country, pokazy tańca towarzyskiego, a także występy zespołów romskich i zespołów prezentujących muzykę szkocką. Ponadto w programie zapowiadano występy artystów cyrkowych, pokazy strażaków i alpinistów. Imprezę uświetniały wizyty znanych sportowców, m.in. Jacka Wszoły i Janusza Trzepizura oraz występy artystów estrady, m.in. Kuby Sienkiewicza z „Elektrycznymi Gitarami”. W tym samym roku do oferty imprez muzealnych wpisano po raz pierwszy atrakcje związane z obchodami Dnia Dziecka, które do tej pory traktowane były jako kameralne przedsięwzięcie. „Akcja” ta przez kilka kolejnych lat widniała w kalendarzu imprez pn. „Festyn Dziecięcy w Skansenie” i podczas jej trwania proponowano najmłodszym występy zespołów dziecięcych, konkursy, gry i zabawy ruchowe. Obecnie Dzień Dziecka ponownie pojawił się w Muzeum, lecz w nieco skromniejszej formie i choć jest organizowany ze zdecydowanie mniejszym rozmachem, nadal przyciąga liczną gromadę dzieci w wieku przedszkolnym, a także młodzież szkolną. W tym dniu tradycyjnie dochodzi do rozstrzygnięcia konkursu plastycznego, które kończy się wręczeniem nagród laureatom, zostaje też otwarta wystawa pokonkursowa prezentująca skansen widziany oczami dzieci. W organizacji konkursu jak zwykle pomagają studenci animacji społeczno-kulturalnej Uniwersytetu Opolskiego, którzy zastąpili słuchaczy Państwowego Pomaturalnego Studium Kształcenia Animatorów Kultury i Bibliotekarzy w Opolu wspierających organizatorów w przeszłości.

Kolejną imprezą coroczną są organizowane od 1993 r. „Jesienne Targi Sztuki Ludowej. Targi Pszczelarskie”, które zamykają sezon pełnego udostępniania ekspozycji dla zwiedzających i początkowo nosiły nazwę „Jarmarkiem Jesiennym”. W przeszłości podczas tej imprezy odbywało się uroczyste podsumowanie konkursu „Korony i wieńce żniwne” oraz otwarcie wystawy pokonkursowej, jednak w ostatnich latach główną jej atrakcją stał się kiermasz miodów i wyrobów pszczelich, który każdorazowo przyciąga do muzeum około 3 tys. zwolenników tego słodkiego produktu.

Od 1999 r. w programie imprez muzealnych pojawił się „Średniowieczny Festyn Rycerski”. Pierwszy festyn z tej serii Muzeum zorganizowało we współpracy z Radiem FaMa. Główną atrakcją tej imprezy były prezentacje uzbrojenia rycerskiego, turnieje kusznicze, walki rycerzy oraz pokazy tańców średniowiecznych. Zwiedzający mogli kupić wykonane na wzór średniowiecznych ozdoby i stroje oraz białą broń. Impreza długo cieszyła się popularnością wśród mieszkańców Opolszczyzny, lecz w 2006 r. zniknęła z oferty Muzeum za sprawą wybudowanego pod Byczyną „grodu rycerskiego”, który stał się siedzibą Opolskiego Bractwa Rycerskiego.

Począwszy od 2002 r. przez kilka lat w Muzeum organizowano „Piknik Ekologiczny”, który wieńczył odbywający się w Opolu „Zielony Tydzień”. Podczas tej imprezy można było kupić zdrową żywność, kwiaty doniczkowe i sadzonki roślin oraz wysłuchać wykładów o tematyce ekologicznej.

Od 2005 r. w okresie wakacyjnym na terenie Muzeum odbywa się „Festiwal Folklorystyczny”. Pierwsza impreza z tej serii nosiła nazwę „Festiwal Folklorystyczny. Góry Opawskie – Jeseniki” i była zorganizowana we współpracy z Miejscowym Kołem Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Republice Czeskiej z Jabłonkowa. Dzięki środkom finansowym uzyskanym z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (ERDF) finansującego Inicjatywy Wspólnotowe INTERREG przez trzy dni odbywał się on kolejno: na terenie hipodromu w Stadninie Koni w Chocimiu koło Prudnika, w Parku Zdrojowym w Głuchołazach  i na koniec – w Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu-Bierkowicach. W 2007 r. koszty organizacji festiwalu zostały pokryte ze środków własnych, natomiast rok później – imprezę sfinansowano w ramach Programu operacyjnego współpracy transgranicznej Republika Czeska – Rzeczpospolita Polska na lata 2007–2013 Euroregion Pradziad. Czeskim partnerem Muzeum w realizacji tego projektu był Urząd Miasta Velká Bystřice z kraju ołomunieckiego. W ostatnich latach jedną z głównych atrakcji festiwalu jest regionalny finał konkursu „Nasze Kulinarne Dziedzictwo – Smaki Regionów” organizowanego przez Polską Izbę Produktu Regionalnego i Lokalnego przy wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Opolskiego oraz we współpracy z Opolskim Ośrodkiem Doradztwa Rolniczego w Łosiowie.

Najmłodszą z imprez plenerowych organizowanych na terenie opolskiego skansenu jest odbywająca się od 2008 r. „Noc w Muzeum” związana z obchodami Międzynarodowego Dnia Muzeów (18 maja). Główną atrakcją tego przedsięwzięcia jest nocne zwiedzanie ekspozycji muzealnej. Ponieważ impreza ta cieszy się dużą popularnością wśród zwiedzających, organizuje się ją każdego roku w maju i wzbogaca odbywającymi się koncertami, spektaklami, pokazami bądź spotkaniami tematycznymi.

Krystyna Wicher-Jesionowska, była dyrektor Muzeum Wsi Opolskiej, przed laty podzieliła imprezy organizowane w Muzeum na:

1) imprezy o charakterze obrzędowym („Jarmark Wielkanocny”),

2) imprezy jarmarczno-festynowe („Opolski Festyn Ludowy”, „Jarmark Staroci”),

3) imprezy o charakterze poznawczym (pokazy z cyklu „Prezentujemy folklor Polski”).

Podział ten wydaje się nadal aktualny, gdy pominie się fakt, iż na przestrzeni lat poszczególne imprezy organizowane w Muzeum były poddawane znacznym modyfikacjom. Najbardziej jednak preferowane przez zwiedzających były i nadal są takie widowiska, w których odtwarzane są dawne zwyczaje i obrzędy ludowe oraz imprezy o charakterze wiejskiego kiermaszu, podczas których można nabyć różne wyroby niekoniecznie zaliczające się do rękodzieła ludowego.

Konkursy

Jednym z pierwszych konkursów, który odbył się w skansenie, był konkurs fotograficzny ogłoszony w 1969 r. z okazji 25. rocznicy wyzwolenia Opolszczyzny i obchodzonych w tym samym czasie Dni Ochrony Zabytków Muzeum pn. „Drewniana architektura ludowa w obiektywie fotoamatora”. Jego nazwę zmieniono później na Ogólnopolski Konkurs Fotograficzny pt. „Drewniane budownictwo ludowe w Polsce”. Obecnie Muzeum Wsi Opolskiej, Oddział Opolski PTTK oraz Oddział Opolski Związku Polskich Artystów Fotografików są organizatorami konkursu fotograficznego pn. „Zabytkowa architektura wsi opolskiej”. W 2011 r. odbyła się jego 16. edycja. Co roku bierze w nim udział od kilkunastu do kilkudziesięciu osób.

W maju 1973 r. na terenie skansenu odbył się pierwszy plener malarski, w którym wzięli udział uczestnicy Wojewódzkiej Olimpiady Plastycznej. Zainspirował on pracowników Muzeum do stworzenia cyklicznego przedsięwzięcia, które od 1991 r. ma stałe miejsce w ofercie muzealnej. Konkurs plastyczny połączony z plenerem malarskim każdego roku jest organizowany pod nazwą „Majówka w skansenie” i trwa przez cały miesiąc. Umożliwia on dzieciom i młodzieży szkolnej zwiedzenie skansenu za symboliczną „złotówkę”. Jedynym warunkiem jest dostarczenie do Muzeum prac wykonanych dowolną techniką, które przedstawiają fragment muzealnej ekspozycji we własnej interpretacji.

W latach 80. XX w. Muzeum organizowało konkursy w następujących kategoriach: zdobienie jaj, wykonanie palm wielkanocnych, koron i wieńców żniwnych oraz szopek bożonarodzeniowych. Do czasów współczesnych przetrwał jedynie zapoczątkowany w 1983 r. Wojewódzki Konkurs Zdobienia Jaj „Kroszonki opolskie”, który jest niewątpliwie najpopularniejszy i największy z wszystkich konkursów organizowanych przez pracowników skansenu. W pierwszych latach Muzeum organizowało go we współpracy z Opolską Spółdzielnią Rękodzieła Ludowego i Artystycznego „Cepelia”, Wojewódzkim Związkiem Rolników, Kółek i Organizacji Rolniczych (WZRKiOR) w Opolu, Opolskim Ośrodkiem Doradztwa Rolniczego (ODDR) w Łosiowie, Wojewódzkim Domem Kultury w Opolu oraz z Gminnym Ośrodkiem Kultury w Gogolinie. Początkowo w konkursie brały udział jedynie osoby dorosłe, obecnie zaś uczestniczy w nim także młodzież szkolna w wieku poniżej 16 lat. Aktualnie partnerem Muzeum w jego organizacji jest Opolski Oddział Stowarzyszenia Twórców Ludowych. Każdego roku w konkursie bierze udział blisko 200 uczestników w dwóch kategoriach wiekowych – dorośli i dzieci.

Głównym celem wszystkich konkursów organizowanych przez Muzeum jest przede wszystkim upowszechnianie wartości rodzimej kultury ludowej regionu, kultywowanie miejscowych tradycji, a także – jak to się dzieje w przypadku konkursów plastycznego i fotograficznego – zwrócenie uwagi na zanikające piękno ginących zabytków architektury drewnianej wsi.

Lekcje muzealne

Lekcje muzealne należą do ważniejszych przedsięwzięć edukacyjnych skansenu. Zajęcia te znacznie różnią się od zajęć dydaktycznych prowadzonych w szkołach. Ich atrakcyjność opiera się na samej formie przekazu, która pozwala na bezpośredni kontakt ze zbiorami w ich oryginalnym otoczeniu. Lekcje muzealne w ofercie edukacyjnej Muzeum pojawiły się w latach 90. XX w. Pierwszym tematem realizowanym podczas tych zajęć były zwyczaje i obrzędy świąt wielkanocnych. I tak w 1996 r. został zaprezentowany cykl lekcji pod nazwą Kroszonki i pisanki opolskie”, składający się z wykładu o tradycji zdobienia jaj i związanych z nią zwyczajach oraz z części praktycznej, czyli warsztatów, podczas których można było nauczyć się zdobić jaja tradycyjnymi technikami. Obecnie lekcje te w ofercie muzeum istnieją pod zmienioną nazwą „Święta Wielkanocne na Śląsku – obrzędy i zwyczaje”. Również w latach 90. opracowano konspekty zajęć dotyczących pszczelarstwa i obrzędowości bożonarodzeniowej. Na ich podstawie powstały prezentowane do dzisiaj w Muzeum cykle lekcji pn. „Od pyłku do miodu w pasiece” oraz „Zanim pierwsza gwiazdka zaświeci – obrzędy i zwyczaje Świąt Bożego Narodzenia na Śląsku”.

Od 1998 r. rozpoczęto cykl lekcji warsztatowych pod wspólną nazwą „Ginące zawody”. Zajęcia te od samego początku cieszą się ogromną popularnością zarówno wśród uczniów, jak i wśród ich opiekunów. Pozwalają one w pełni na bezpośredni kontakt z tworzywem omawianej dyscypliny rękodzieła ludowego i rzemiosła. Początkowo zajęcia uwzględniały jedynie warsztaty wikliniarza i kowala, lecz w późniejszym czasie wzbogacono je także o warsztat garncarza. Od 2000 r. w Muzeum realizowane są również lekcje z cyklu „Od ziarenka do bochenka – chleb nasz powszedni”. Na tych zajęciach można nie tylko poznać historię wyrobu chleba i zdobyć wiedzę na temat jego symboliki czy związanych z nim wierzeń, lecz także można spróbować pieczywa upieczonego podczas lekcji w zabytkowym piecu z Rudziczki. Właśnie ta część zajęć stanowi ich główną atrakcję i sprawia, że chętnych do wzięcia w nich udziału nigdy nie brakuje.

Teren ekspozycji muzealnej jest chętnie wykorzystywany jako autentyczne tło proponowanych tematów lekcyjnych. Mając to na względzie, opracowano scenariusz lekcji o budownictwie drewnianym na Śląsku pn. „Jak drzewiej na Śląsku z drewna budowano”. Uczestnicy tych zajęć mają okazję zapoznać się z dawnymi sposobami stawiania budynków drewnianych, takich jak: chałupy, spichlerze czy wiatraki. W 2004 r. w ofercie edukacyjnej znalazły się również zajęcia pn. „Jak dawniej w szkole bywało”, prowadzone w zabytkowej szkole na terenie muzeum. Zaznajamiają one z historią szkolnictwa na Śląsku. Ponadto dzieci uczą się pisania rysikiem na tabliczkach, a także gęsim piórem i stalówką, co stanowi dla nich prawdziwe wyzwanie i świetną zabawę.

W 2006 r. w Muzeum odbyły się „Spotkania z historią – papier czerpany”, a rok później w jednej z zagród realizowano po raz pierwszy zajęcia pn. „Żywot Ślązaka poczciwego – życie w dawnej zagrodzie wiejskiej”. Uczestnicy tych organizowanych do dzisiaj zajęć mogą zapoznać się z wyposażeniem typowej zagrody, spróbować własnych sił przy mieleniu zboża w żarnach lub zobaczyć, jak w dawnej kuchni  przygotowywano posiłek. W 2007 r. do oferty Muzeum weszły kolejne lekcje pn. „Klejdy, jakle i ancugi, czyli wszystko o śląskim stroju ludowym” oraz „Zabawki dzieciństwa moich dziadków”. Pierwsze z wymienionych odkrywają „sekrety” stroju śląskiego, natomiast podczas drugich dzieci mają okazję wysłuchać opowieści o tym, czym dawniej ich rówieśnicy zajmowali się w czasie wolnym, a także mogą wziąć udział w „dawnych” grach i zabawach. W planach Muzeum są kolejne cykle: „Tradycje kuchni śląskiej” oraz „Kindersztuba czy savoir vivre? – czyli wszystko o dobrych manierach”.

Ankiety przeprowadzone w 2010 r. wśród nauczycieli uczestniczących w wybranych lekcjach muzealnych świadczą o dużym zainteresowaniu tą forma popularyzacji kultury ludowej. Największe powodzenie wśród najmłodszych odbiorców mają zajęcia warsztatowe oraz te, podczas których omawiane są zwyczaje i obrzędy związane z obchodami świąt dorocznych. Do współpracy przy realizacji wybranych tematów od wielu lat są zapraszani twórcy ludowi i gawędziarze – członkowie Opolskiego Stowarzyszenia Twórców Ludowych, a także wykwalifikowani rzemieślnicy, jednak większość tych zajęć prowadzą pracownicy działów merytorycznych Muzeum.

Warsztaty

Stosunkowo nową dla naszej placówki formą popularyzacji kultury ludowej i rzemiosła są organizowane od 2006 r. warsztaty. Stanowią one niejako pochodną realizowanych lekcji muzealnych, z tą różnicą, że kierowane są głównie do osób dorosłych. Jako pierwsze odbywały się warsztaty wikliniarskie. W kolejnych latach wprowadzono również warsztaty garncarskie, a ponadto warsztaty zdobienia jaj wielkanocnych i malowania porcelany.

Bardzo ciekawym przedsięwzięciem są zajęcia ze śpiewu dawnego, których uczestniczki powołały do życia działający przy skansenie zespół „Niezłe Ziółka. Zespół Śpiewu Tradycyjnego”. Grupa ta działa już od dwóch lat i bierze udział w imprezach organizowanych w Muzeum i nie tylko tam. W 2010 r. po raz pierwszy odbyły się warsztaty fotograficzne zorganizowane we współpracy z Opolskim Oddziałem Związku Polskich Artystów Fotografików, a także trwające w okresie przedświątecznym warsztaty zdobienia bombek choinkowych.

Wszystkie wymienione warsztaty z założenia są kilkugodzinne lub kilkudniowe, a ich uczestnicy w małych grupach pracują bezpośrednio z danym rzemieślnikiem bądź twórcą ludowym. Osoby biorące udział w warsztatach samodzielnie wytwarzają różne przedmioty rękodzieła ludowego, takie jak: gliniane garnki, kosze wiklinowe, kroszonki, pisanki czy malowane bombki choinkowe. Przedsięwzięcia te są kierowane do wszystkich chcących „pod okiem” fachowców poznać tajniki zapominanych rzemiosł, a także do tych, którzy nie boją się spróbować własnych sił przy tworzeniu wyrobów rękodzieła.

Spektakle teatralne

Ekspozycje w opolskim skansenie – poza wykorzystaniem ich do popularyzacji kultury ludowej, co jest charakterystyczne dla większości muzeów tego typu – służą także działaniom niespotykanym jak dotąd w innych placówkach. Taką oryginalną część oferty muzealnej w ciągu ostatnich lat stanowią spektakle teatralne organizowane w skansenie przez opolskie teatry. Przedsięwzięcie to zapoczątkował Opolski Teatr Lalki i Aktora w 1992 r. Przez dłuższy czas przedstawiał on w Muzeum Pastorałki wg Tytusa Czyżewskiego w reżyserii Krystiana Kobyłki. Scenografię do spektaklu opracował Andrzej Czyczyło – opolski grafik i scenograf, natomiast muzykę skomponował Andrzej Zarycki – autor muzyki rozrywkowej, symfonicznej, teatralnej, filmowej oraz poezji śpiewanej. Prostota i naiwność sztuki doskonale współgrały z miejscem, w którym wystawiono ten spektakl. Misterium rozgrywało się wśród drewnianych ścian i rzeźb XVII-wiecznego kościółka i oddawało atmosferę świąt towarzyszącą ludowi kilkaset lat temu.

W latach 2006–2010 w Muzeum Wsi Opolskiej przedstawiane były dwa kolejne spektakle Teatru Lalki i Aktora. Pierwszy z nich odbył się według sztuki Andrzeja Szamańskiego W królestwie drzew i  traw w reżyserii Petra Nosálka. O odpowiednią oprawę sceniczną widowiska zadbała wtedy Eva Farkašová, która wykorzystała w tym celu wnętrze stodoły w zagrodzie młynarza. Drugim z wystawionych wówczas spektakli była Spowiedź w drewnie. Żywoty świętych w reżyserii Krystiana Kobyłki ze scenografią przygotowaną przez Adama Kiliana w muzealnej zagrodzie. Reżyser postanowił połączyć w tym spektaklu dwie sztuki – Jana Wilkowskiego Spowiedź w drewnie oraz Jędrzeja Wowry Żywoty świętych. Autorzy przedstawienia uznali skansen za miejsce magiczne, zaś autentyczną stodołę oraz pobliski kościółek, a także chaty kryte słomą i wiatraki za doskonałe tło akcji sztuki.

Aktorzy innego opolskiego przybytku Melpomeny – Teatru EKO Studio pod przewodnictwem Andrzeja Czernika od 2000 r. przez kilka lat prezentowali na terenie Muzeum spektakl Wesele, wesele według Wesela Stanisława Wyspiańskiego. Scenografią do tego przedsięwzięcia zajął się Bolesław Polnar – znany opolski grafik i malarz. Tło w niej stanowiła zagroda oleska z drewnianymi zabudowaniami i efektownie podświetloną wysoką ścianą drzew. W latach 2002–2003 aktorzy tego teatru prezentowali w muzeum Chłopów według Stanisława Reymonta – było to pierwsze w Polsce teatralne przedstawienie całej powieści w naturalnej scenografii. Wystawienie tego spektaklu w skansenie pozwoliło autorom inaczej spojrzeć na sztukę teatralną graną w prawdziwej scenerii, którą stanowi „autentyczna” wieś, zagroda czy chłopska chata. Dało im to niepowtarzalną możliwość obcowania z żywym słowem na otwartej przestrzeni, nieograniczonej teatralnymi ścianami. Rok później zespół teatru przygotował kolejne widowisko pt. Rajmund i Julka. Scenariusz oparto na sztuce Romeo i Julia Williama Szekspira, lecz historię słynnych kochanków wkomponowano w realia powojennego Śląska. Spektakl w reżyserii Andrzeja Czernika i ze scenografią i kostiumami Małgorzaty Kowalcze odbył się na podwórku zagrody oleskiej zamienionym w amfiteatralną scenę.

Działalność wydawnicza

Jednym z ważniejszych obszarów pracy upowszechnieniowej Muzeum jest działalność wydawnicza. Poczynione obserwacje w tym zakresie prowadzą do refleksji, że szczególna aktywność na tym polu była widoczna tuż po otwarciu skansenu oraz w okresie trwającym od początku obecnego stulecias. Lata 80. i 90. XX w. są w tej dziedzinie reprezentowane niezwykle skromnie. Trzeba jednak zaznaczyć, że w  „latach chudych”  pracownicy merytoryczni publikowali swe prace na łamach periodyków wydawanych przez inne muzea, a także w czasopismach popularnonaukowych.

Niżej przedstawiono wykaz publikacji Muzeum Wsi Opolskiej w porządku chronologicznym, poczynając od najwcześniejszej:

Gil Euzebiusz, Opolski park etnograficzny, Opole 1967.

Ogólnopolska konferencja muzeów i parków etnograficznych. Referaty i komunikaty, Opole 22–24 września 1970 r., red.. J. Klimczyk, Opole 1971.

Gil Euzebiusz, Muzeum Wsi Opolskiej Opole-Bierkowice. Przewodnik, Opole 1977.

Gil Euzebiusz, Spichlerze w Muzeum Wsi Opolskiej, Opole 1977.

Gil Euzebiusz, Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu-Bierkowicach. Przewodnik, Opole 1981.

Gil Euzebiusz, Muzeum Wsi Opolskiej Opole-Bierkowice. Przewodnik, Opole 1982.

Mazur Izabela, Oficjalska Elżbieta, Kufel piwa [katalog wystawy], Opole 1997.

Gruszka Helena, Oficjalska Elżbieta, Wijas-Grocholska Elżbieta, Muzeum Wsi Opolskiej. Przewodnik, Opole 2002.

Oficjalska Elżbieta, Pozdrowienia z... portret dawnej wsi opolskiej, Opole 2003.

Górniak Magdalena, Jasiński Bogdan, Polecam Szanownej Publiczności... Reklama w sklepach wiejskich rejencji opolskiej [katalog wystawy], Opole 2004.

Oficjalska Elżbieta, Dryle, plajdry, dreśmasziny. Mechanizacja rolnictwa na wsi śląskiej, Opole 2005.

Czartoryski Krzysztof, Wijas-Grocholska Elżbieta, Cegielnie na Śląsku Opolskim [katalog wystawy], Opole 2006.

Wijas-Grocholska Elżbieta, Dachy wiejskie. Architektura wsi Śląska Opolskiego [katalog wystawy], Opole 2008.

Jasiński Bogdan, Kroszonki opolskie 2009 [katalog wystawy], Opole 2009.

Jasiński Bogdan, Gwiezdny pył. Magiczny świat rzeźb Jana Koloczka [katalog wystawy], Opole 2009.

Oficjalska Elżbieta, „Obrazek dla każdego”. Obrazy fabryczne w domach śląskich w latach 1888–1940, Opole 2009.

Wijas-Grocholska Elżbieta, Lauby. Architektura wsi Śląska Opolskiego, Opole 2009.

Górniak-Bardzik Magdalena, Kresowianie na Opolszczyźnie 1945–1947, Opole 2010.

Jasińska Marcelina, Wijas-Grocholska Elżbieta, Rzecz o budynkach z czerwonej cegły na wsi opolskiej z przełomu XIX/XX w. [katalog wystawy], Opole 2011

Jasiński Bogdan, Kroszonki opolskie 2011 [katalog wystawy], Opole 2011.

Wijas-Grocholska Elżbieta, Rzecz o budynkach z czerwonej cegły na wsi opolskiej z przełomu XIX/XX w. Architektura wsi Śląska Opolskiego, Opole 2011.

 

Zakończenie

Od kilku lat zmienia się charakter organizowanych przez Muzeum przedsięwzięć kulturalnych. Wbrew trendom obowiązującym współcześnie w muzeach typu skansenowskiego, które nakazują proponowanie zwiedzającym imprez z pogranicza kultury popularnej, w Muzeum Wsi Opolskiej odchodzi się od przedsięwzięć, których charakter nie wpisuje się wprost w popularyzację kultury ludowej naszego regionu (np. „Piknik Ekologiczny” czy „Turniej Rycerski”).

Podczas pracy nad scenariuszami kolejnych przedsięwzięć główny nacisk kładzie się na popularyzację tradycyjnych obrzędów i zwyczajów Śląska, przy czym nie unika się projektów niszowych, takich jak koncerty kolęd i śpiewu tradycyjnego czy prelekcje z cyklu „Spotkania z kulturą ludową”, które skierowane są do niewielkiego grona odbiorców. Pracownicy Muzeum próbują też wyjść z kulturą ludową poza bramy skansenu. W 2009 r. po raz pierwszy barwny korowód przebierańców, złożony z muzealników ze skansenu, przeszedł ulicami Opola, prezentując jego mieszkańcom utrwalony tradycją zwyczaj „wodzenia niedźwiedzia”. Uczestnicy korowodu odwiedzając „co zacniejszych gospodarzy”, wśród których byli m.in. marszałek województwa i wojewoda opolski, rektorzy opolskich uczelni, a także dyrektorzy muzeów i instytucji kulturalnych, wzbudzili ogromne zainteresowanie wśród napotkanych ludzi. Nowym projektem była także sesja fotograficzna przeprowadzona na terenie muzealnej ekspozycji, w której brali udział pracownicy muzeum. Efektem końcowym tego przedsięwzięcia jest kalendarz na 2011 rok popularyzujący obrzędy i zwyczaje naszego regionu. Został on rozesłany do wybranych instytucji oraz urzędów w regionie i kraju.

Funkcjonujące w XXI w. skanseny muszą powoli przystosować się do zmian zachodzących w instytucjach kulturalnych na całym świecie. Spełniając swe podstawowe zadania, muszą coraz bardziej skupiać się na popularyzacji i upowszechnianiu kultury ludowej. Działanie to w dużej mierze uzależnione jest od sytuacji finansowej placówek tego typu. Oferta muzeum musi być zatem zróżnicowana i atrakcyjna zarówno dla osób dorosłych, jak i dzieci. Ponadto proponowane przedsięwzięcia winny być prezentowane w takiej formie, by kultura ludowa i tradycja nie kojarzyły się z nudą, stagnacją i zmurszałymi budynkami.

Muzea coraz częściej traktowane są jako wytwórca „produktu”, którego sprzedaż ma zapewnić tej placówce dalsze funkcjonowanie. Nie da się niestety uciec od takiego myślenia, nie wolno im jednak poddać się totalnej komercjalizacji i upodobnić się tym samym do ulicznych bazarów i parków rozrywki.

Oceniając opolski skansen z perspektywy minionych 50 lat, należy stwierdzić, że działalność zatrudnionych w nim ludzi spowodowała, iż w świadomości ludzi zwiedzających Muzeum Wsi Opolskiej placówka ta postrzegana jest jako instytucja popularyzująca przede wszystkim kulturę ludową, co od samego początku było zamysłem twórców muzeów na wolnym powietrzu.

Aneks

Tabela 1. Frekwencja zwiedzających Muzeum Wsi Opolskiej w latach 1970–2011*

Rok

Liczba zwiedzających

1970

3 030

1971

15 014

1972

20 121

1973

41 000

1974

66 200

1975

40 042

1976

61 008

1977

61 344

1978

54 145

1979

60 271

1980

52 605

1981

47 646

1982

36 042

1983

45 180

1984

61 036

1985

53 666

1986

63 871

1987

57 677

1988

62 451

1989

57 001

1990

38 163

1991

54 355

1992

53 355

1993

52 213

1994

49 671

1995

61 111

1996

60 459

1997

50 258

1998

50 812

1999

58 131

2000

57 169

2001

46 744

2002

48 773

2003

58 481

2004

64 366

2005

62 657

2006

54 567

2007

55 054

2008

56 085

2009

54 330

2010

44 103

2011

**39 241**

** Ze względu na nieścisłość danych z lat 1985–1989 w wykazie nie uwzględniono liczby wejść na imprezy bezpłatne.

** Frekwencja odnotowana na koniec lipca 2011 r.

Źródło: opracowanie własne na podstawie rejestru frekwencji za lata 1970–1994 (Archiwum MWO, sygn. 1074) i arkuszy frekwencji za lata 1994–2011 (Archiwum MWO, sygn. 1472, 1757, 2017, 2116, 2118, 2119, 2121).

 

Tabela 2. Frekwencja na lekcjach muzealnych organizowanych przez Muzeum Wsi Opolskiej w latach 1996–2011

Rok

Liczba tematów

Liczba uczestników

Liczba lekcji

1996

2

1 054

36

1997

2

1 033

42

1998

3

2 144

69

1999

2

1 839

59

2000

3

2 047

57

2001

7

7 387

200

2002

4

6 641

182

2003

6

7 613

196

2004

7

7 944

281

2005

8

7 057

204

2006

9

6 458

172

2007

8

7 814

244

2008

10

8 281

219

2009

9

6 795

179

2010

10

4 660

159

2011*

7

4 377

114*

Razem

83 144

2 413

* Stan na koniec lipca 2011 r.

Źródło: jak w tabeli 1.