XXXI Wojewódzki Konkurs Plastyki Obrzędowej Opolskie Kroszonki i Pisanki 2022

W 2019 roku umiejętność wykonywania opolskich kroszonek, a w 2020 roku umiejętność wykonywania pisanek na Śląsku Opolskim zostały wpisane na krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Po przeprowadzonej w gronie etnografów i twórców ludowych dyskusji zapadła decyzja o zmianie drugiego członu nazwy konkursu z Kroszonki Opolskie na Opolskie Kroszonki i Pisanki. W ten sposób została podkreślone znaczenie obu technik dla współczesnej kultury tradycyjnej Śląska Opolskiego.

 W okresie od 14 lutego do 9 marca 2022 roku przeprowadzone zostały działania wzmacniające w postaci warsztatów zdobienia jaj wielkanocnych. Wzięły w nich udział dzieci i młodzież ze szkół i ośrodków kultury rozlokowanych na terenie województwa opolskiego. Zajęcia były realizowane w formule stacjonarnej (Muzeum Wsi Opolskiej) i mobilnej (placówki w terenie). W trakcie warsztatów prowadzonych przez twórców z Oddziału Opolskiego Stowarzyszenia Twórców Ludowych dzieci mogły zapoznać się z trzema tradycyjnymi technikami zdobienia jaj wielkanocnych: rytowniczą (drapanie), batikowa (pisanie woskiem) i trawienia kwasem. W 52 zajęciach wzięło udział 1200 osób.

XXXI edycja Wojewódzkiego Konkursu Plastyki Obrzędowej Opolskie Kroszonki i Pisanki 2022 zorganizowana została przez Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu i Urząd Marszałkowski Województwa Opolskiego przy współpracy Oddziału Opolskiego Stowarzyszenia Twórców Ludowych. Projekt ten został objęty honorowym patronatem Marszałka Województwa Opolskiego Andrzeja Buły. Konkurs ze względu na panujące obostrzenia epidemiologiczne został zrealizowany w formule hybrydowej. Część uczestników wykonała prace w domu i dostarczyła je do Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu w terminie do 11 marca (dzieci i młodzież) oraz 12 marca (dorośli) 2022 roku. Pozostałe osoby wzięły udział w wersji stacjonarnej konkursu, po uprzednim dokonaniu wpisu na listę uczestników. O udziale w wersji stacjonarnej decydowała kolejność zgłoszeń (obowiązywał limit spowodowany zaleceniami sanitarnymi – 40 osób). Uczestnicy konkursu dla dzieci i młodzieży zobowiązani byli do dostarczenia dwóch własnoręcznie wykonanych kroszonek, pisanek, jajek trawionych kwasem lub oklejanek, natomiast osoby dorosłe miały dostarczyć trzy ozdobione jaja. W konkursie wzięło udział 54 osoby dorosłe oraz 55 osób w kategorii: dzieci i młodzież szkolna.

Po zakończeniu przewodu konkursowego prace zostały przekazane pracownikom muzeum. Komisja konkursowa w składzie: Julita Ćwikła (Muzeum w Raciborzu), Joanna Kurbiel (Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu), Anna Grabińska-Szczęśniak, Anna Jurczyk (Muzeum Górnośląskie w Bytomiu), Stefania Topola (honorowy prezes Oddziału Opolskiego Stowarzyszenia Twórców Ludowych) i Bogdan Jasiński (Muzeum Wsi Opolskiej) dokonała w dniu 18 marca 2022 roku oceny zgodnie z następującymi kryteriami::

  • zachowanie tradycyjnych motywów i kolorystyki
  • precyzja i dokładność wykonania
  • walory artystyczne

z zachowaniem podziału na następujące techniki:

  • kroszonki – jajka wykonane techniką rytowniczą (drapane)
  • pisanki – jajka wykonane techniką batikową (pisane woskiem)
  • jajka wykonane innymi technikami (np. trawione kwasem, oklejane, obszywane)

oraz kategorie wiekowe

  • dzieci młodsze (do 10 lat)
  • dzieci starsze (11-14 lat)
  • młodzież szkolna (15-18 lat)
  • osoby dorosłe

Komisja postanowiła nagrodzić 39 osób dorosłych oraz 31 dzieci młodzieży szkolnej. Dodatkowo Oddział Opolski STL nagrodził swoich ośmiu zasłużonych  twórców ludowych.

Uroczyste wręczenie  nagród oraz dyplomów miało miejsce w dniu 10 kwietnia 2022 roku, w trakcie imprezy plenerowej Jarmark Wielkanocny w Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu. Nagrody finansowe i rzeczowe w wysokości 9980,00 zł zostały ufundowane ze srodków finansowych Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury. W gronie osób wręczających nagrody byli: marszałek województwa opolskiego Andrzej Buła, dyrektor Muzeum Wsi Opolskiej Jarosław Gałęza, prezes Oddziału Opolskiego Stowarzyszenia Twórców Ludowych Helena Wojtasik i pracownik Muzeum Wsi Opolskiej odpowiedzialny za projekt Bogdan Jasiński. O godz  12.00 w spichlerzu z Grudyni Wielkiej została otwarta wystawa pokonkursowa Opolskie Kroszonki i Pisanki 2022, której scenariusz i aranżację przygotował Marek Krajewski. Nagrodzone i wyróżnione przez jury prace przeszły na własność Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu.

Fotorelacja z XXXI Wojewódzkiego Konkursu Plastyki Obrzędowej Opolskie Kroszonki i Pisanki 2022

Nagrody i wyróżnienia w XXXI Wojewódzkim Konkursie Plastyki Obrzędowej Opolskie Kroszonki i Pisanki 2022

W tegorocznej edycji konkursu wzięło udział większość uznanych opolskich pisankarek. Technika batikowa, najstarsza ze znanych na Opolszczyźnie, polega na pisaniu rozgrzanym woskiem po powierzchni jajka za pomocą specjalnego narzędzia zwanego kiską lub przy użyciu szpilki. Wosk jest stale podgrzewany, po to, aby pozostał w stanie ciekłym. Po pierwszym opisaniu jajo umieszcza się w rozpuszczonym w wodzie barwniku. Następnie zostaje naniesiony kolejny wzór a jajko zanurzone w innym barwniku. Istotne jest zachowanie odpowiedniej kolejności farbowania tzn. rozpoczynamy od koloru najjaśniejszego kończąc na najciemniejszym. Z osuszonego jajka twórcy za pomocą rozgrzewanej na elektrycznej kuchence  ściereczki zdejmują warstwę wosku, w wyniku czego pojawia się wielobarwna kompozycja.

Po raz pierwszy nagrodę specjalną im. Jerzego Lipki uzyskała osoba wytwarzająca pisanki. Jest to Halina  Jakubowska z Tułowic, która od 2014 roku regularnie zdobywa I nagrodę w kategorii batiku. Dzięki wykonanej olbrzymiej pracy znalazła się w gronie najwybitniejszych opolskich pisankarek. Początkowo wykonywała pisanki o stylistyce zbliżonej do ornamentyki wołyńskiej. Z czasem twórczyni zaczęła nawiązywać do stylistyki i wzornictwa huculskiego, choć kolory na jej dziełach są znacznie bardziej wysublimowane od pierwowzorów. Jajka pisze w ornamenty geometryczne z charakterystycznymi symbolami solarnymi: rozetami i krzyżami; nieskończoności; zoomorficznymi: końmi, baranami, jeleniami, ptakami, rybami lub fitomorficznymi z charakterystycznym drzewkiem życia. I nagrodę w tej kategorii uzyskała również pochodząca z Tułowic Wiesława Żytkiewicz, która pisania jaj nauczyła się od swojej cioci tworzy zaledwie od kilku lat. W swojej twórczości również wykorzystuje motywy huculskie. Wśród ornamentów widnieją  jodełki, wiatraczki, rozety, krzyże, ptaki, jelenie, konie, drzewo życia.  Obie twórczynie do zdobienia jaj używają kiski.  Kiską opisuje jajka Helena Wojtasik, organizatorka zajęć edukacyjnych dla dzieci i młodzieży oraz organizatorka Święta Opolskiej Pisanki. Przy pomocy szpilki jajka opisują Dorota Garbiec i siostry Jadwiga Chromik oraz Wiesława Grzybowska. Na ich bardzo kolorowych pisankach dominują wzory o kształcie rozetek i jodełek. W kategorii dzieci zanotowano  znaczny postęp w stosunku do lat uprzednich, co jest wynikiem doskonałej pracy wykonanej w ośrodku tułowickim i w szkołach w Dąbrowie oraz Wierzbicy Górnej. Na szczególną uwagę zasługują dzieła Amelii Brój i Klaudii Czaji.

W kategorii dorosłych zdecydowaną większość z wykonanych podczas konkursu prac stanowiły kroszonki. Jajka te zdobione są przy użyciu techniki rytowniczej, polegającej na wyskrobywaniu ornamentu za pomocą ostrego narzędzia (specjalnego nożyka z odpowiedniej jakościowo stali, nożyka do tapet, wiertła dentystycznego) na uprzednio zabarwionej skorupce jajka. Do niedawna do zdobienia używano jedynie jajka pełne, które gotowano na wolnym ogniu od 1,5 do 3-4 godzin, żeby jajko nie sfermentowało. Spośród uczestników konkursu tylko dwie osoby dorosłe i kilka dzieci ozdobiły jaja pełne. Pozostali twórcy ozdobili wypreparowane wydmuszki.

Przed farbowaniem zewnętrzna powierzchnia skorupki musi zostać odtłuszczona za pomocą środka myjącego. Dzięki temu skorupka dobrze przyjmuje barwnik. Większość twórców użyła do farbowania barwniki chemiczne. Najczęściej spotykanym barwnikiem tego typu są farby do tkanin, rozpuszczane w odpowiedniej proporcji w gorącej wodzie. Jako utrwalacz stosuje się ocet. Ornamenty wyryte na  zabarwionym w ten sposób jajku są znacznie czystsze i bardziej kontrastowe, niż na powierzchni ufarbowanej w naturalnych barwnikach. Zastosowanie naturalnego barwnika stwarza jednak możliwość uzyskania efektu głębszego cieniowania. Jedynie kilka osób dorosłych i dzieci zabarwiło jaja w popularnej niegdyś cebulance czyli wywarze uzyskiwanym z gotowanych łupin cebuli. Część osób  do zabarwienia jaj zastosowała różnokolorowe tusze lub wywary z kolorowej bibuły, gotowanej w gorącej wodzie.Na jajkach wykonanych w trakcie konkursu dominują motywy fitomorficzne (roślinne) w postaci stylizowanych wici, kwiatów, liści. Przeważają kompozycje dwustronnie symetryczne o układzie pionowym (niekiedy poziomym) oraz w postaci zgeometryzowanych przedstawień. Kilka osób przyozdobiło jajka motywami zoomorficznymi tj. wizerunkami baranków, kogutów, kurczaków, zajączków które są symbolami Świąt Wielkanocnych.

O bardzo wysokim poziomie wykonanych kroszonek świadczy liczba przyznanych nagród i wyróżnień: 27 spośród 39 w kategorii dorosłych. 

Ewa Giemza wykonała pięknie cieniowane jajka w kolorze zielonym. Na uwagę zasługują również prace Renaty Janik o bardzo wyraźnym i kontrastowym rysunku. Prace klanu kroszonkarskiego, wywodzącego się  z Obrowca: Elżbiety Pazur, Wiolety Obrzud, Gizeli Śmieszek, Sonii Fikus utrzymane są w bardzo tradycyjnym nurcie, gdzie dominują dwustronne symetryczne kompozycje roślinne. Nestorka rodu Elżbieta Pazur ozdabia kroszonki w tradycyjny wzór opolskiej róży. W przypadku Marioli Blani i Patryka Blani mamy do czynienia z  bardzo wypracowanymi dziełami, przy czym drugi z wymienionych twórców piękne kroszonki w kolorze czarnym z bardzo wyrazistą ornamentyką. Bardzo ciekawe i utrzymane w tradycyjnej ornamentyce jajka są dziełem twórczyń z Dańca: rodzinnego klanu Joszko: matki Grażyny i córki Andrei. Prace Adrianny Kozyry (z domu Joszko) są doskonałe pod względem technicznym, lecz ich finezyjna miniaturowość sprawia, że są przez to niezbyt czytelne i zbliżają się ku wzornictwu modernistycznemu. Interesujące są dzieła Katarzyny Okos, nawiązujące do tradycyjnego wzornictwa, w którym pojawia się także motyw róży. Twórczyni zdobi kroszonki we wzory bardzo czytelne i precyzyjne. Pośród dzieci należy zwrócić szczególną uwagę na wyjątkowo piękne, tradycyjne kroszonki Wiktorii Pissarczyk (14 lat), która pobiera nauki u matki, znanej twórczyni ludowej Iwony Pissarczyk. Ciekawe są prace młodziutkich Emilii Schmidt, Izabelii Okos i Emilii Kozyry – wszystkie one pochodzą z rodów kroszonkarskich. Interesujące zdobienia na jajkach pełnych zafarbowanych w cebuli wykonały uczennice ze szkoły w Głogówku: Martyna Larysz. Aleksandra Poremba i Zofia Ćwięczek. Wśród przedstawicieli młodzieży najciekawiej jajka ozdobił Jacek Topola, wnuk najbardziej znanej opolskiej twórczyni Stefanii Topoli.

W konkursie wzięło udział 6 osób osób zdobiących jajka rdzeniem sitowiem (oklejanki). Sitowie jest zbierane jesienią, kiedy posiada najlepsze właściwości. Wysuszone, przechowywane jest w woreczku. Przed ozdabianiem jaj jest nawilżane, aby uzyskać odpowiednią giętkość i sprężystość. Tak przygotowane jest naklejane na powierzchnię jajka w różne fantazyjne wzory, najczęściej spiralne, proste lub łukowate. Uzupełnienie ornamentu stanowią różnobarwne włóczki. Najwyższy poziom zawansowania charakteryzuje prace Agnieszki Rosickiej prezentujące bardzo finezyjne wzornictwo. Ładne i czyste oklejanki tworzą Katarzyna Wirzeska i Maria Maciak.

Wykaz laureatów – kategoria: dorośli

Wykaz laureatów – kategoria: dzieci i młodzież szkolna

Wykaz laureatów – wyróżnienia Oddział Opolski Stowarzyszenia Twórców Ludowych

Informacje o konkursie

Plakat promujący VIII Wojewódzki Konkurs Plastyki Obrzędowej i Rękodzieła Artystycznego

Dokumenty do pobrania:

Regulamin VIII Wojewódzkiego Konkursu Plastyki Obrzędowej i Rękodzieła Artystycznego – dzieci (187 KB, DOC)

Regulamin VIII Wojewódzkiego Konkursu Plastyki Obrzędowej i Rękodzieła Artystycznego – dorośli (183 KB, DOC)