9. Zagroda „gburska” | region opolski | wyposażenie wnętrz koniec XIX w.

9.1 Chałupa z Dąbrówki Dolnej, 1827 r.

PL

Chałupa z Dąbrówki Dolnej, 1827 r.

Wybudowana została na początku XIX w., na co wskazuje wycięta na jednej z belek stropowych izby inskrypcja w języku polskim mówiąca o gospodarzu, budowniczym i roku budowy chałupy : „ Budowano w imie Pańskie w imie troice Przenaiswietsei Oicza i syna i ducha S. Walek Welna dał Budować RO. Pań. 1827 Budował Maciek Pośch z Libnej dnia 19 Lipnia”.

Jest to budynek szerokofrontowy, z centralnie umieszczonym kominem, zajmującym całą szerokość sieni. Wnętrze komina odgrodzone od sieni drzwiami dawniej pełniło funkcję pomieszczenia do gotowania potraw a w okresie późniejszym – wędzarni oraz składu narzędzi gospodarczych. Chałupa składa się z dwóch obszernych izb, czterech komór i sieni. Z prawej strony sieni znajduje się tzw. izba czarna czyli kuchnia, wyposażona w piec piekarski. Z lewej strony sieni – tzw. biała izba, gościnna, z ceglanym otynkowanym  piecem do grzania. Przy piecu dobudowane małe palenisko do oświetlenia wnętrza izby. Dach dwuspadowy, ze ściętym ukośnie szczytem tzw. „naczółkowy”. Drzwi wejściowe półkoliste z ozdobnie wyciętym nadprożem.

Wnętrze chałupy urządzone jest w sposób charakterystyczny dla końca XIX wieku. W obu izbach sprzęty ustawione są w sposób tradycyjny, charakterystyczny dla wsi śląskiej z końca XIX w. W układzie tym w rogu izby znajdował się duży piec, po przekątnej pieca, w tzw. „świętym kącie” stół z ławkami i drewnianymi krzesłami tzw. „zydlami”, zaś w rogu na wprost pieca ustawiano łóżko i kołyskę. Za futryną drzwi wejściowych stawiano niewielki kredens kuchenny  lub szafę. Ozdobą obu izb były obrazy, głównie o tematyce religijnej, które wieszano na narożnych ścianach nad stołem i łóżkiem.

EN

Peasant cottage from Dąbrówka Dolna,1827

Peasant cottage from Dąbrówka Dolna it was constructed at the beginning of 19th century, which is indicated by the inscription in Polish cut on one of the joists. The inscription mentions the host, the builder and the year of construction: 'It was built in the name of the Lord, the Holy Trinity, the Father, the Son and the Holy Spirit. Walek Welna let us built this year of our Lord 1827. Built by Maciek Pośch from Libna, 19 July.’

It is a building with a centrally located chimney taking up the entire hall width. The inside of the chimney, separated from the hall with doors, formerly played a role of a room for cooking food, and later it became a smoke house and a storage area of farm equipment. The hut is composed of two spacious chambers, four lards and a hall. On the right of the hall there is the so called black chamber meaning kitchen, equipped with a baking oven. On the left of the hall, there is the so called white chamber, a guest one, with a brick plastered stove for heating. Near the stove, a little hearth was placed for lightning the interior of the chamber. There is a gable roof with with a diagonally cut gable (so called 'half-hip’). The entrance door is semicircular with an ornamentally cut lintel.

The interior of the hut was arranged in the way characteristic of the end of 19th century. Furniture in both chambers was placed in a traditional manner characteristic of Silesian village from the end of 19th century. In this arrangement, there was a large stove in the corner of the chamber, diagonally from the stove, in the so called 'saint corner’, there was a table with benches and wooden chairs and in the corner opposite the stove, a bed and a cradle were placed. Behind the door-frame of the entrance door, a small kitchen cupboard or a wardrobe was placed. Paintings functioned as a decoration of both chambers. They were most frequently factory printed paintings of religious character and they were hung on corner walls above the table and the bed.

Most of the place in the black chamber is taken by the kitchen stove connected with the baking oven. It was used both for heating and cooking meals, and also for lightning the room. Meals were prepared in various types of pots placed on cast iron tripods, under which small fire was lit. The chamber was lit by wooden spills burn on the open hearth located next to the baking oven. In the later period, chambers were lit with the use of paraffin lamps. The name black chamber is connected with the colour of walls, which due to the smoke connected with burning and cooking in those imperfect hearths, got blacker and blacker with time.

The entire family life concentrated around the chamber. All activities connected with running a household as well as minor farm work were performed here. Among small appliances and presented kitchenware, a few objects deserve special attention: a wooden shelf with cut openings for hanging kitchen tools (so called łyżnik), a shelf for combs, a tool for taking off shoes, an iron heated with hot coals, as well as a glass flycatcher in a form of a bubble with a wide base.

Lards behind the black chamber were a place where household appliances were kept used for minor work around the house: foot mills for preparing groats; measures for measuring grains, flour, etc.; cheeses presses, as well as pans, that is a small lengthwise troughs used for kneading dough or bathing babies.

The white chamber located on the other side of the hall was a representative room used solely for family or church celebrations and visits of important guests. It was better furnished and there were better tapestries there – table cloths, doilies, bedspreads. The arrangement of furniture in this chamber is, similarly to the black chamber in accordance with tradition and the inhabitants’ habits.

Painted chests connected with the life of a village woman, as they were an element of her dowry, played a significant role in the peasant house. A chest indicated the level of wealth and prestige as well as a position of a given family in the village. None of new elements of equipment which appeared in a peasant house in 20 century took its high rank. Opole chests are of dark blue colour and have decorative areas on the front and the lid which are densely covered with pictures of bunches of simple flowers. The date of the wedding of a woman dowered with a chest was also painted on it.

There is also a large loom in this chamber on which the method of weaving linen cloth was presented. The cloth was designated to be used for underwear, tablecloths, aprons, etc. In the lards behind the chamber, appliances and tools connected with weaving are kept.

DE

Bauernhaus aus Dąbrówka Dolna, 1827

Ist am Anfang der 19.Jh. gebaut, der Hinweis befindet sich auf einer der Balken in der Stube. Die Anschrift ist in polnischer Sprache über den Bauer – S.Walek, den Baumeister – Maciek Pośch aus Libna und Baujahr des Hauses 1827 – „Budowano w imie Pańskie w imie troice Przenaiswietsei Oicza i syna i ducha S. Walek Welna dał Budować RO. Pań. 1827 Budował Maciek Pośch z Libnej dnia 19 Lipnia”. Das zentrale Teil des Hauses ist vorne der Flur und hinten der Schornstein. Der Schornstein ist groβ deswegen konnte man dort kochen, räuchern oder etwas lagern. Has Haus besteht aus zwei riesigen Zimmer, vier Kammern und Flur. Auf der rechten Seite ist die schwarze Stube d.h. Küche, sie ist mit einen Backofen ausgestattet. Auf der linken Seite befindet sich die weiβe Stube d.h. Ess- und Gästezimmer, mit einen Wärmofen aus Ziegel. Die Stube war vornehmlich Arbeitsplatz (u.a. mit Webstuhl, Spulrad) für die weiblichen Hausbewohner wie auch Aufenthaltsort für Gäste. Das ergibt sich zwangsläufig aus dem Umstand dass das offene Feuer des niedrigen Herdes zugleich in der Regel auch einzige Lichtquelle war. Die halbrunden Eingangstüren haben einen dekorativ ausgeschnitzten Sturz.

Von der Seite der Wohnausstattung sieht man die typische Raumaufteilung für 19. Jh. In einer Ecke befindet sich ein groβes Ofen, neben den Küchenbereich ist Schlafbereich mit Bett. In der anderen Ecke steht das Tisch mit den Stühlen und Bank. Die Ecke wird auch „Heilige Ecke“ genannt, den über den Tisch und Bank sind Bilder von Jesus Christus Heilige Maria oder von Heiligen aufgehängt. Neben den Eingangstüren-rechts- hat man immer einen Kuchenschrank aufgestellt. Beide Stuben waren dekoriert durch Ölbilddrucke. Die häufigsten Bilder stellen religiöse Themen vor.

Das meiste Platz im schwarzen Zimmer nimmt das Ofen. Es hatte drei Funktionen: man konnte die Mahlzeit vorbereiten, die Stube erwärmen und bis 30. Jahre des 20. Jh. in manchen Häusern war es die einzige Lichtquelle. In späteren Zeiten hat man Petroleumlampe benutzt. Die Bezeichnung „schwarze Stube“ ist mit der Farbe der Wände in der Stube verbunden den das Herdfeuer hat viel Rauch gemacht – deswegen die schwarzen Wände. Im Zimmer wurden alle Tätigkeiten gemacht. Es gibt paar interessante Kleinigkeiten unter den Haushaltsgeräten: Hängebrett für Geschirr, Brett für Kämme, „Schuhauszieher“, Bügeleisen für Kohle und Fliegenfänger aus Glas. In den Kammern, neben den schwarzen Zimmer hat man auch Haushaltsgeräte aufbewahrt z.B. handbetriebene Grützmühle, Maβstab für Getreide oder Mehl, Käsepresse, Becken für Teig kneten oder um Kinder zu baden. Die Möbel waren in der schwarzen Stube traditionell aufgestellt.  Die zweite Stube im Hause wurde „weiβe“ genant . Das Ziemer war repräsentativ für das ganze Haus, es war genutzt in der Zeit von Festtagen: Weihnachtsfest, Ostern, Kirchenfeste oder bei Gästebesuche. Es war mit besseren Möbeln, Dekorationsstoffen, Tischdecken, Servietten oder Bettdecken ausgestattet. Es gibt dort auch das Bett für die Eltern und Kinderbett – für das kleinste Kind zu hause. In dem Zimmer stand auch etwas sehr wichtiges für die Wirtin nämlich bemalte Truhen die Wirtin als Aussteuer, von ihrer Mutter auf der Hochzeit, bekommen hat. Solche Truhe war eine Determinante für Wohlstand der Familie. Auf der Truhe hat man das Hochzeitsdatum, einfache und schlichte Blumen gemalt. Im weiβen Zimmer befindet sich auch Webestuhl. Andere Gegenstände und Werkzeuge verbunden mit Weberei sind in der Kammer zu finden.

9.2 Piwnica z Dąbrówki Dolnej, poł. XIX w. (rekonstrukcja)

PL

Piwnica z Dąbrówki Dolnej, poł. XIX w. (kopia)

Jest rekonstrukcją wykonaną na podstawie zachowanych do niedawna piwnic w Karmonkach i Dąbrówce Dolnej. Ściany i sklepienie łukowe wykonano z kamienia łamanego. Dach o konstrukcji krokwiowo-jętkowej, kryty słomą. Budynek częściowo zagłębiony w gruncie, częściowo obsypany wałem ziemnym. Piwnica służyła do przechowywania produktów żywnościowych.

EN

Cellar from Dąbrówka Dolna, mid-19th century /replica/

 It is a replica made on the basis of cellars preserved until not a long time ago in Karmonki and Dąbrówka Dolna. The walls and the vault were constructed of broken stone. There is a thatched gable roof. The building is partially sunk in the ground and covered by  an earth embankment. The cellar was used for storing foodstuffs and tools.

DE

Keller aus Dąbrówka Dolna, Mitte 19.Jh. /Kopie/

Es ist eine Kopie von Kellern die noch bis 30 Jahre des 20. Jh. in Karmonki und Dąbrówka Dolna funktionierten. Die Wände und Gewölbe sind aus Steinen gemacht. Das Satteldach ist mit Stroh bedeckt. Der Keller wurde für Lagerung Essen oder Geräte benutzt.

9.3 Stodoła z Dąbrówki Dolnej, poł. XIX w.

PL

 Stodoła z Dąbrówki Dolnej, poł. XIX w.

Wybudowana  w pierwszej połowie XIX wieku w konstrukcji zrębowej. Niewielkich rozmiarów, posiada tylko jeden sąsiek i klepisko, wjazd do stodoły tylko od strony podwórza przez dwuskrzydłowe wrota. Budynek jest charakterystyczny dla małych gospodarstw średniozamożnych chłopów.

Wewnątrz znajdują się narzędzia i maszyny używane w niewielkim gospodarstwie – są to pierwsze mechaniczne narzędzia i maszyny, wprowadzane w gospodarstwach chłopskich w końcu XIX wieku. Wśród maszyn rolniczych na uwagę zasługuje, pochodząca z opolskiego zakładu, młocarnia o napędzie kieratowym – jest to jeden z pierwszych typów młocarń, jakie pojawiły się w gospodarstwach chłopskich.    Prócz tego w stodole zgromadzono narzędzia niezbędne do prowadzenia gospodarstwa rolnego – radło, płużek do obradlania kartofli, pług półżelazny, a także brony beleczkowe  i kultywator – drapacz używany do spulchniania ziemi. Z drobnych narzędzi – różnego rodzaju motyki, widły, sierpy ogrodowe (do żęcia trawy) i kosy, a także sprzęty pomocnicze – taczka i sanki gospodarcze.

 EN

 Barn from Dąbrówka Dolna, mid-19th century

 It was built in the first half of 19th century. It is of small size and it has only one hayloft and one dirt floor. Access to the dirt floor is from the barnyard only, through the double gate. This barn building is characteristic of small farms that belonged to moderately wealthy farmers.  In the barn, there are tools and machines used on a small farm – they are the first mechanical tools and machines that were introduced to peasant farms at the end of 19th century. Among farm machines, the one that deserves special attention is a threshing machine with a treadmill – one of the first ones to appear on peasant farms. Apart from that, in the barn there have been collected tools necessary for running a farm: a wooden plough,
a little plough for ditching potatoes, a plough (a wooden one with an iron ploughshare), as well as harrows (wooden ones with metal teeth) and a cultivator used for scarifying the ground.

As far as small tools, in the barn there are various types of hoes, pitchforks, garden sickles (for cutting grass) and scythes, as well as auxiliary equipment – a wheelbarrow and a utility sledge.

DE

Scheune aus Dąbrówka Dolna, Mitte 19. Jh.

 Scheune aus Dąbrówka Dolna, gebaut in der 1. Hälfte 19. Jh. Hat nur einen Scheunenfach und  Scheunentanne. Es ist also ein Gebäude dessen Wirt ein Mittelbauer war. In so fern sind ale Geräte und Werkzeuge u.a.: Drusch, Scheibenegge, Krümmer, Pflug, Häufelpflug, Sense, Hacke, Sichel, Gabel.

9.4 Spichlerz z Murowa, poł. XIX w.

PL

Spichlerz z Murowa, poł. XIX w.

Zbudowany w konstrukcji zrębowej w połowie XIX wieku na rzucie zbliżonym do kwadratu; posiada dwie kondygnacje i użytkowe poddasze. Dach kryty gontem, dwuspadowy o konstrukcji płatwiowo-krokwiowej z jedną ścianą stolcową.

Na parterze urządzona jest ekspozycja dawnego chłopskiego spichlerza ze sprzętem użytkowanym w XIX-wiecznym gospodarstwie, m.in. duża maślnica klepkowa tzw. butermaszina, której używano do wyrobu większej ilości masła; stojak na kołacze, na którym ustawiano blachy ze świeżo upieczonym ciastem, do ostygnięcia. W spichlerzu znajduje się również skrzynia malowana, która po latach użytkowania i zużyciu znajdowała miejsce w pomieszczeniach gospodarczych, jako skrzynia zasobowa do przechowywania ziarna.

EN

Granary from Murów, mid-19th century

It was constructed in 1850s on the layout close to a rectangle. It has two floors and a functional attic. There is a gable roof covered with shingle.

On the ground floor, there is an exhibition arranged of an old peasant granary displaying the equipment then used on a farm – among others a large churn (so called buterermaszina, from German, meaning a butter machine), which was used for making larger amounts of butter, a rack for baked cakes, on which baking trays with ready cakes were put to get cold. In the granary, there is also a painted chest which after years of being used and partial wear usually found its place in utility rooms as a chest for storing grain.

DE

Speicher aus Murów, Mitte 19. Jh.

Besteht aus zwei Etagen und einen Dachkammer. Auβer der Funktion von Kornspeicherung konnte man dort verschiedene Gegenstände lagern wie z.B. eine groβe Buttermaschine, Ständer für Kuchen oder auch eine Aussteuerkiste – von deren ein Hühnerstall gemacht wurde, wenn die Kiste schon gebraucht war.

9.5 Dzwonnica słupowa z Antoniowa, poł. XIX w. (kopia)

PL

 Dzwonnica z Antoniowa, pocz. XIX w. (kopia)

Prezentowana dzwonniczka jest kopią XIX-wiecznej dzwonniczki ze wsi Antoniów. W rozwidleniu słupa, przykrytego stożkowym daszkiem gontowym, znajduje się sygnaturka, pochodząca z 1790 r. z Jastrzygowic

EN

The belfry from Antoniów, early 19th century /replica/

On the area of Opole Silesia, it is also known as the bell of the dead. The sound of such bell-towers announced the death of one of village inhabitants. They were also used during processions and for Angelus Dominus. They occurred mostly in those villages where there were no churches. The presented bell-tower is a replica of a 19th-century bell-tower from the village of Antoniów. In the post branching, covered with a shingle roof, there is a steeple.

DE

 Glockenturm aus Antoniów, Anfang 19. Jh /Kopie/

 Solcher Glockenturm wurde in Schlesien auch eine Glocke für Verstorbenen genannt. Auβerdem Läutete es wen es eine Prozession gab oder auf Angelus Domini. Solche Glockenturme waren in Dörfern wo es keine Kirche gab. Das Glockenturm ist eine Kopie aus 19. Jh. aus den Dorf Antoniów.